"Thế giới bên kia có Thiên đàng, thế giới có pháo đài Van"

- Khi mở rộng kỳ quan thế giới cổ đại đến... mười lần, tác giả Chris Scarre đã cho chúng ta thấy nhiều hơn về những dạng khác nhau, những quy mô khác nhau, tại nhiều đất nước khác nhau, ở những thời gian khác nhau của những công trình, xứng đáng là "kỳ quan" gây ấn tượng nhất. Bee tiếp tục giới thiệu nhóm Cung điện và những nơi giải trí và nhóm Công sự.

TIN LIÊN QUAN
Thế giới cổ đại không chỉ có 7 kỳ quan

Phô trương sự bảo vệ của hoàng đế

Các công trình thuộc nhóm thứ tư, là Cung điện và những nơi giải trí, theo Chris Scarre bao gồm 10 công trình:

1. Lâu đài Minos ở Knossos

2. Hoàng cung Sennacherib ở Nineveh

3. Cung điện Persepolis

4. Đại hý trường ở Rome

5. Biệt thự Hadrian ở Tivoli

6. Nhà tắm Caracalla, Rome

7. Cung điện và vườn địa đàng Sigiriya

8. Mái vòm Ctesiphon

9. Khu phức hợp hoàng gia Chan Chan

10. Great Zimbabwe

Cũng theo Chris Scarre thì: "Cung điện và nơi giải trí đóng vai trò đáng kể trong thế giới cổ đại đầy tưởng tượng lại được bất tử hoá qua thiên sử thi Hollywood. Không có gì phải ngạc nhiên khi những người cai trị các vương quốc bao la và những đế quốc hùng mạnh mong muốn  hướng đến cuộc sống  tiện nghi trong cảnh huy hoàng".

Biệt thự Hadrian gần Tivoli là chứng cứ kiến trúc nguy nga nhất về sự giàu có và xa hoa của triều đình đế quốc La Mã. Ảnh Internet

Tác giả nhấn mạnh: "Việc quy hoạch  và trang trí cung điện là một yếu tố quan trọng trong việc tuyên truyền hoàng gia, điều này cho chúng ta thấy giới cầm quyền mong muốn người khác nhận thức về mình như thế nào..."

Kế hoạch tuyên truyền cho cung điện Assyria được hoạch định chu đáo, các tác phẩm điêu khắc trong cung điện Persepolis... mang lại thông điệp hoà bình. Trừ những vị hoàng đế đầu tiên của La Mã không quan niệm cung điện là tư dinh nên ít quan tâm đến việc xây dựng cung điện, còn những vị sau này lại muốn chi tiêu thật nhiều để xây dựng biệt thự nguy nga, những công trình đồ sộ để phô bày trước thần dân.

Về biệt thự phải kể tới Hadrian gần Tivoli, "là chứng cứ kiến trúc nguy nga nhất về sự giàu có và xa hoa của triều đình đế quốc La Mã. Bao phủ đến 120 hecta trên sườn đồi thoai thoải, bộ sưu tập phong phú gồm nhiều nhà tắm, sảnh và  công trình thuỷ trong một phong cảnh vườn đã tạo ra cho chúng ta - dù trong tình trạng đổ nát - một cảm nhận về sự huy hoàng của các hoang cung ở Rome, hơn cả " Nhà vàng" do Nero xây dựng 70 năm trước".

Công trình phô trương sự hùng vĩ và nhất là phô trương sự bảo trợ của hoàng đế, có thể nêu lần lượt là đại hý trường và nhà tắm Caracalla, đều ở Rome. Công trình thứ nhất, một biểu tượng quyền lực và sự trường cửu của thành Rome ngoại giáo đối với quan niệm thời Trung cổ.

Đại hý trường do hoàng đế Vespasian khởi công trong khoảng thời gian đầu những năm 70 sau CN, nhưng phần lớn do con trai ông là Titus hoàn tất. Dựa vào các môtip lâu đời đã áp dụng trong nhà hát và đài vòng La mã, công trình này đã đạt thành công phi thường với mặt tiền thật cao chia thành 4 dải nằm ngang, gồm 3 tầng với nhiều mái vòm chồng lên nhau.

Các cột lẩn vào tường một nửa sử dụng theo thứ tự các thức Diric, Ionic, Corin  làm khung, bao phủ bởi tường mặt thượng. Mái vòm  thể hiện kết cấu bên trong của các cầu thang toả tròn và lối đi hình khuyên dẫn tới các ghế ngồi  bao quanh đấu trường hình bầu dục, chứa được khoảng trên dưới 70.000 người. Đại hý trường xây dựng trên  vùng đất thấp, xây trên móng  bằng đá đồ sộ, dày trung bình 13m và sử dụng đến 100.000m³ đá travertine để xây dựng công trình.

Nhà tắm Caracalla được công nhận như một trong những kỳ quan của Rome, do hoàng đế Caracalla xây dựng. Nhà tắm "có quy mô bằng cả một thành phố nhỏ, các khối nhà tắm rộng mênh mông thiết kế trong một vòng tường bao khu vườn, bao quanh là phòng đọc sách, hội trường diễn thuyết, phòng tranh nghệ thuật và các đường chạy thể thao.

Công trình phục vụ tắm có quy mô đồ sộ tương ứng, với bể bơi quy mô cỡ thế vận hội và khu vực frigidaria có nhiều hang động dài khoảng 60m, có nhiều của sổ lắp kính để chiếu sáng...". Nói chung, quy mô và kỳ công táo bạo trong xây dựng chứng minh rằng công nghệ  thi công đã được đẩy lên đến mức cao nhất .

Thuộc nhóm này, có thể phải nhắc thêm về  sự độc đáo của mái vòm Ctesiphon. "Đây là mái vòm parabol rộng và cao nhất còn hiện hữu. Quang cảnh phi thường này vẫn còn tồn tại đến ngày nay, nằm ở phía nam thủ đô Baghdad, Iraq... Thực ra, bên cạnh nó vẫn còn một nửa mặt tiền cung điện, trong đó mái vòm là công trình trang trí ở giữa". Mái vòm cao 35m, rộng 25m, ban đầu bao phủ một hành lang dài 50m. Trong việc xây vòm, kỹ thuật sử dụng loại chất dính kết khô nhanh, không cần dùng đến giàn giáo bên trong  là một công nghệ khác biệt với cách xây vòm truyền thống. Kỹ thuật này thích hợp với một nước khan hiếm gỗ như Knusrau.

Vạn lý trường thành lớn hơn chu vi Trái đất 20%

Các công trình thuộc nhóm thứ năm chỉ gồm toàn công sự, đó là:

1. Mycenae và Tiryns

2. Pháo đài Van

3. Tường thành Babylon

4. Maiden Castle

5. Tường bao Syracuse

6. Vạn lý trường thành, Trung Quốc

7. Masada

8. Đền - pháo đài Sacsawaman

Công sự không chỉ là để bảo vệ, chống lại kẻ thù mà còn là biểu tượng của thân thế và sự thống trị của kẻ cầm quyền. "Nhu cầu xây dựng các công trình phòng thủ vĩnh cửu có lẽ đầu tiên phát sinh trong số các cộng đồng định cư lâu đời nhất, vốn đã phát triển  ở nhiều nơi khác nhau trên thế giới khi dân số phát triển và nông nghiệp trở thành chỗ dựa chính trong đời sống". Như thế, tại những thành phố lâu đời nhất ở Mesopotamia  đòi hỏi phải xây dựng nhiều hệ thống tường thành bằng gạch bùn.

"Thế giới có pháo đài Van, còn thế giới bên kia có Thiên đàng". Ảnh Internet.

Tại Cận Đông, truyền thống này cũng đạt tới mức hoàn hảo nhất qua các tường thành xây dựng quanh thành Babylon vào thế kỷ 6 tr.CN, hay thành Van ở phía đông Thổ Nhĩ Kỳ, hoặc pháo đài Masada trong sa mạc Judaean, là một địa điểm phòng thủ tự nhiên, khá an toàn.

Không thể bỏ qua công trình pháo đài Van. Người Armenia đã nói: "Thế giới có pháo đài Van, còn thế giới bên kia có Thiên đàng" để ngợi ca vẻ đẹp của di chỉ này. Đây là nơi hội tụ của Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia và Iran ngày nay, mà người Urartu đã lợi dụng tự nhiên để xây dựng pháo đài ngay trên đỉnh đồi để nhìn bao quát được các trung tâm dân cư chính.

Thành Van xây trên dải núi có cạnh dốc đứng kéo dài hơn 1km với chiều rộng tối đa 125m. Đôi khi tường thành có các công trình phụ xây bằng các tảng đá khổng lồ đặt trực tiếp lên nền đất tự nhiên. Thành Van sử dụng đá bazan dài đến 6m, vận chuyển từ một núi lửa cách nơi xây dựng đến 50km. Công trình đã chứng kiến nhiều cuộc xâm chiếm và sau này, khi Urartu trở thành một bộ phận của đế quốc Ba Tư, rồi bị cướp phá và hoang phế...

Nói đến công trình phòng thủ dạng tường thành, ai cũng biết tới Vạn lý Trường thành của Trung Quốc. Do vậy, chỉ xin nhắc là "nếu tính cả những đoạn lúc đầu của Trường thành, chiều dài tổng cộng  gần 10.000km, lớn hơn chu vi Trái Đất 20%" để thấy thêm mức độ vĩ đại của công trình này.

Trong nhóm công trình công sự, chúng ta  điểm tới tường bao Syracuse. Nó không thể có kỷ lục về khối tích xây dựng hoặc về chiều dài bao quanh, mà ở kỷ lục về thời gian hoàn thành. Nguồn tư liệu cổ đại viết về đoạn mở rộng dài 5,3 km, chỉ xây dựng trong 20 ngày với lực lượng tập hợp là 60.000  lao động nông nghiệp . Tuy nhiên, với một chiều dài tổng cộng là 27km, tường thành Syracuse vẫn được xem là chu vi phòng thủ dài nhất thế giới Hy Lạp cổ đại, bao bọc dải đất phòng thủ tự nhiên thuộc cao nguyên Epipolate".

Công trình mà vách tường còn lại của nó được giới thiệu dưới đây lại có chức năng kép: "Pháo đài Inca của  Sacsawaman thực ra là một ngôi đền. Đó là "công trình nguy nga nhất, tráng lệ nhất được dựng lên để thể hiện uy quyền và sự đường bệ của người Inca là pháo đài Cuzco..., những ai đã nhìn thấy đều tưởng tượng và thậm chí tin tưởng pháo đài này không phải do con người xây dựng nên" - như  lời của Garcilaso de laVega nhận định vào năm 1690.

Công trình này toạ lạc trên đỉnh đồi nhìn xuống Cuzco, thủ đô nước Inca trước đây ở miền nam dãy Andes thuộc Peru. Đặc điểm nổi bật của đền - pháo đài này là 3 bức tường chắn đất đồ sộ chống một bên đồi có công trình xây dựng phía trên. Tường kéo dài khoảng 400m, thêm vào độ 50 góc hình chữ chi. Các tảng đá khổng lồ như các tảng đá núi hay vách đá cheo leo, có tảng nặng đến 128 tấn, một số đá cự thạch cao đến 5m và chiều rộng cũng chừng ấy được lắp khít hoàn hảo làm người ta kinh ngạc.

Sacsawaman còn có chức năng của một nhà kho khổng lồ, chứa vũ khí, áo giáp, trang phục cho binh lính và cả vàng bạc nữa. Trên đỉnh đền-pháo đài là hai tháp canh, một hình tròn, một hình chữ nhật mà phần nền móng của nó mãi tới năm 1930 mới phát hiện ra.

Cũng phải nói chút ít về Maiden Castle, là khu vực đỉnh đồi có hào luỹ bao quanh ở miền nam nước Anh, thực chất không phải là nơi ẩn náu hay cư trú mà là " lời tuyên bố quyền lực của các lãnh đạo hay cộng đồng địa phương", như nhiều người thường nói.

(Còn nữa)

Tài liệu tham khảo:

1. D.M. Field . The Worlds Greatest Architecture : Past & Present, RHP Ltd, 2002.
2. Chris Scarre. 70 kỳ quan thế giới cổ đại. NXB Mỹ Thuật, Hà Nội,2003.
3. Đoàn Định Kiến, Nguyễn Huy Côn, Trần Hùng. Từ điển Bách khoa Xây dựng-Kiến trúc.NXB Xây dựng, Hà Nội, 2003.

• Nguyễn Huy Côn