Thế giới cổ đại không chỉ có 7 kỳ quan
- Với quan niệm "thế giới cổ đại" chỉ đơn thuần mang ý nghĩa lâu đời, cổ xưa và là những công trình kiến trúc quan trọng đầu tiên ở những vùng đất khác nhau, Chris Scarre đã chứng tỏ rằng, "kiến trúc cổ đại" không chỉ có 7 kỳ quan.
| TIN LIÊN QUAN |
|---|
Bee giới thiệu bài viết của KTS Nguyễn Huy Côn về những nghiên cứu trên.
Kiến trúc cổ đại không chỉ là kim tự tháp, đền đài...
Có lẽ sự nổi tiếng của 7 kỳ quan thế giới cổ đại đã làm cho nhiều người quen hình dung kiến trúc cổ đại phải là kim tự tháp, đền đài, tượng thần...; tất cả đều tiêu biểu cho thành tựu của công nghệ dựng lắp kỳ công, kỳ bí, và điều quan trọng nhất là phải có trước Công nguyên (tr.CN) vài thế kỷ.
Thực tế, người ta chỉ dám "tuyển" ra một số công trình hạn chế trong một khoảng thời gian xê xích quy ước nào đấy để gọi là kiến trúc cổ đại.
 |
| Đền Parthenon, công trình tiêu biểu của kiến trúc cổ đại. Ảnh Internet |
Chẳng hạn theo D.M. Field, kiến trúc Cổ đại là tên gọi của toàn bộ nền kiến trúc xa xưa, đến khoảng thế kỷ thứ năm sau Công nguyên, chủ yếu là ở châu Âu và trước thời kỳ chiếm hữu nô lệ, nổi bật nhất là Ai Cập, Lưỡng Hà, La Mã.
Quan niệm như vậy nên tác giả này chỉ "tuyển" ra 11 công trình (trong đó có kim tự tháp Ghiza là 1 trong 7 kỳ quan thế giới cổ đại duy nhất được nêu).
Có tác giả ở Châu Á lại cho rằng một số công trình ở Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, tuy xưa nay vẫn xem là kiến trúc thời phong kiến, nhưng thực ra có thể liệt vào hàng Cổ đại, vì nó chỉ kết thúc muộn hơn vài thế kỷ.
Chris Scarre và một nhóm học giả quốc tế thì quan niệm khác hẳn. Thứ nhất là về thuật ngữ "Thế giới cổ đại" chỉ đơn thuần mang ý nghĩa lâu đời, cổ xưa chứ không thể căn cứ vào một mốc thời gian quy ước.
Thứ hai, đó phải là các công trình quan trọng đầu tiên ở những vùng đất khác nhau. Thật đáng tiếc, nếu chỉ vì thời gian kết thúc của thế giới cổ đại vào một thế kỷ nào đấy mà bỏ sót những công trình quan trọng (chẳng hạn, của người Mỹ bản xứ và vùng hạ Sahara, Châu Phi).
Thứ ba là công trình cổ đại phải thể hiện được thành tựu về công nghệ dựng lắp, bao quát cả không gian lẫn thời gian nhằm minh họa tính đa dạng và tương đồng ở nhiều vùng khác nhau trên thế giới.
Thứ tư, ấn tượng về cảm xúc và thị giác khi đứng trước những tác phẩm này, nói cách khác là sự chuyển tải thông điệp nào đấy thông qua ấn tượng thị giác. Và như thế, kỳ quan thế giới cổ đại không chỉ bó hẹp trong bảy kỳ quan xây dựng ở khu vực chung quanh Địa Trung Hải (theo sách của Philon, sử gia Hy Lạp). Số lượng cũng không chỉ hạn chế ở con số trên một chục như D.M. Field.
Theo quan điểm nêu ra trên đây, Chris Scarre đã chọn ra 70 công trình, phân theo 7 nhóm loại hình công trình khác nhau, không phân biệt các vùng đất hay xã hội khác nhau :
Nhóm 1: Bảy kỳ quan thế giới (7 công trình)
Nhóm 2 : Lăng mộ và nghĩa trang (10 công trình)
Nhóm 3 : Đền và miếu (17 công trình)
Nhóm 4: Cung điện, nhà tắm và đấu trường (10 công trình)
Nhóm 5: Công sự (8 công trình)
Nhóm 6: Hải cảng, công trình thuỷ lực và đường sá (8 công trình)
Nhóm 7: Tượng khổng lồ và đá nguyên khối (10 công trình)
Nhóm Bảy kỳ quan thế giới
Các công trình thuộc nhóm thứ nhất, theo Chris Scarre thì "Bảy kỳ quan thế giới cổ đại là một bộ sưu tập các công trình với nhiều hình dáng và thời gian khác biệt, được thống nhất bằng đặc điểm chung "kỳ quan”: Khả năng truyền cảm giác kinh sợ và thán phục đối với những người được chiêm ngưỡng.
 |
| Kim tự tháp Ai Cập. Ảnh Internet |
Nét đặc biệt này có được hoàn toàn do kích thước (công trình bằng đá đồ sộ nhất), vẻ nguy nga (công trình điêu khắc phong phú nhất), kỹ thuật ấn tượng (đúc khuôn đồng cao nhất hay bằng sự kết hợp của các đặc điểm này".
Bảy kỳ quan này có niên đại từ thế kỷ thứ 3 hay 2 tr. CN, ban đầu bảng liệt kê không hoàn toàn giống như bây giờ, bởi có nhiều người muốn thêm thắt vào cho hợp ý thích riêng của mình (chẳng hạn, nhà thơ La Mã Martiat vào cuối thế kỷ 1 tr.CN đã bổ sung Đại hý trường Flavia ở Rome, hoặc một nhà văn vùng Tours ở thế kỷ 6 tr. CN lại bổ sung Chiếc thuyền Noah và Đền Salomon.
Tuy nhiên, dù là kỳ quan nào, chúng cũng đều tiêu biểu được cho thành tựu khác nhau của nhân loại về khả năng và kỹ năng công nghệ cổ đại (công trình xây dựng bằng đá, kỹ năng khai thác dòng chảy, kỹ thuật đúc đồng, v.v...)
Nhóm Lăng mộ và nghĩa trang
Các công trình thuộc nhóm thứ hai, theo Chris Scarre thì "phần lớn các công trình nổi tiếng nhất trong thế giới cổ đại không phải là cung điện hay đền đài dành cho người sống, mà là lăng mộ dành cho người đã khuất.
Dù cho lăng mộ là Kim tự tháp Ai Cập, lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng, hay các gò đất mai táng thời tiền sử châu Âu, các công trình tưởng niệm tang lễ..., cũng được xây dựng với quan niệm tạo ấn tượng và thu hút sự chú ý muôn đời".
10 công trình được tuyển chọn đưa vào nhóm này là:
1. Lăng cự thạch ở Newgrange
2. Kho báu Atreus ở Mycene
3. Thung lũng các vị vua: Mộ vua Seti I
4. Nghĩa trang Etrusca ở thành phố Cerveteri
5. Li Sơn: Lăng mộ Hoàng đế Trung Hoa đầu tiên
6. Lăng mộ hoàng gia Nabata ở Petra
7. Kim tự tháp Moche
8. Lăng mộ Nhật hoàng Nintoku
9. Lăng Pakal, Palenque
10. Lăng mộ- đền Angkor Wat
Nếu như ở đền Ankor Wat, Campuchia, toàn bộ lăng mộ có dạng một ngôi đền xây dựng công phu, được tô điểm bởi những tác phẩm điêu khắc có ý nghĩa tượng trưng về vũ trụ rất phong phú thì lăng mộ của Tần Thuỷ Hoàng - Hoàng đế Trung Hoa đặt dưới chân núi Li Sơn sẽ làm ta sửng sốt về những gì phải cung cấp cho người cầm quyền đã qua bên kia thế giới.
 |
| Angkor Wat, tuyệt tác kỹ thuật thời cổ đại. Ảnh Internet |
Lại nữa, có công trình còn cho ta thấy sức lao động đã bỏ ra là vô hạn để chạm trổ các tảng đá tự nhiên thành lăng mộ như thế nào giữa một môi trường khắc nghiệt, thiếu nước, thiếu mọi phương tiện tối thiểu để con người sinh sống như trường hợp lăng mộ hoàng gia Natbata ở Petra.
Cũng thuộc nhóm này, các tác giả còn tuyển chọn lăng mộ đền Angkor Wat, là một tuyệt tác kỹ thuật và cũng là kim tự tháp đồ sộ nhất thời trung cổ nằm trên lục địa Đông Nam Á, "một đối thủ của Solomon- theo như ý của học giả nổi tiếng Henri Mouhot (1861) - chiếm một vị trí đáng tôn kính bên cạnh những công trình đẹp nhất của chúng ta". Việc đưa công trình của thế kỷ 12 sau công nguyên vào nhóm này thể hiện ý tưởng táo bạo và mới mẻ của Chris Scarre.
Nhóm Đền và Miếu
Các công trình thuộc nhóm thứ ba, theo Chris Scarre bao gồm 17 công trình:
1. Ggantija và các đền trên đảo Malta
2. Stonehenge
3. Tháp đền thành Ur
4. Đền Karnak
5. Đền lớn Abu Simbel
6. Trung tâm tín ngưỡng Chavin de Huántar
7. Điện Parthenon ở Athens
8. Kim tự tháp mặt trời ở Toeothihuacan
9. Tháp lớn ở Sanchi
10. Hang Phật ở Ajanta
11. Điện Panthenon ở Rome
12. Công trình bằng đất ở Newark, Ohio
13. Tu viện Phật giáo ở Paharpur
14. Chùa Phật ở Pahapur
15. Gò Monk, Cahokia
16. Nhà thờ Hồi giáo bằng bùn ở Timbuktu
17. Đền lớn của người Aztec
Tác giả và cộng sự giới thiệu rằng: "Nơi nào các tôn giáo được thể chế hoá, nơi đó các nhà cai trị phải hướng nỗ lực của toàn thể dân chúng vào các công trình xây dựng đền miếu"; lại nữa: "Các đền đài cho chúng ta biết xã hội suy nghĩ về thần thánh và bản thân họ (những nhà cai trị) ra sao..."
 |
| Stonehenge mang ý nghĩa thật hùng hồn về tính ngoại lệ và huyền bí. Ảnh Internet |
Với quan điểm như vậy, chúng ta không ngạc nhiên nữa khi thấy trong nhóm này cũng có Abu Simbel như sắp xếp kiến trúc Cổ đại của D.M. Field, với lý do: "Không ai chăm chú nhìn vào các bức tượng khổng lồ tô điểm ngôi đền này ở Ai Cập mà không thể tự hỏi đây có phải là pharaoh Ramesses II chính là người được tôn sùng ở đây hay không".
Đặc biệt là ở đây cũng có Stonehenge, không phải nhấn mạnh đây là công trình có sớm nhất trên hành tinh, mà ở chỗ "Stonehenge là một công trình của một xã hội không có các nhà cai trị quyền thế hay tập quyền" và cả "Stonehenge vẫn mang một ý nghĩa thật hùng hồn về tính ngoại lệ và huyền bí". Một lần nữa, chúng ta thấy rằng, không chỉ Stonehenge, mà tại Malta, Ggantija cùng các đền thờ tiền sử khác cũng được cộng đồng các dân cư trên đảo xây dựng bằng những tảng đá khổng lồ.
Các ngôi đền Borobudur trên đảo Java và Paharpur ở Bangladesh tạo dáng theo hình núi Meru, trung tâm của vũ trụ, nơi vua của các thần đang ngự trị. Đó là một kim tự tháp bậc thang ngoạn mục, cao hơn 30m, gồm 9 dải đất phẳng tạo hình bậc thang xếp chồng lên nhau. Nơi đây có nhiều tượng Phật, tháp đài khoét lỗ. Sự phong phú về trang trí và phong cách riêng có của khiến công trình này trở thành kiến trúc gây ấn tượng độc đáo đối với tín ngưỡng Phật giáo tại Đông Nam Á.
Ngoài ra, còn phải nói thêm về tháp Chavin ở Peru có một cách xử lý độc đáo: sử dụng các thiết bị công nghệ để tạo ấn tượng cho tín đồ bằng cách xây dựng các hành lang ngầm để khuếch đại âm thanh của dòng nước chảy, làm tăng sức mạnh của tôn giáo với công trình "động", có thể thưởng ngoạn từ xa.
Thuộc nhóm này, phải kể tới hang Phật ở Ajanta. Đây chính là các ngôi đền và tu viện ở Ajanta, cách Bombay 320km về phía đông-bắc, đều là các minh họa tuyệt vời nhất về kiến trúc Phật giáo, tạc từ đá ở Nam Á, được trang trí bằng một loạt bích họa, mô tả phong cảnh theo Phật giáo truyền thống. Nơi đây có đến 30 hang động khắc vào trong vách đá thuộc một núi hẻm phía trên sông Waghora từ thế kỷ 2 tr.CN đến thế kỷ 6 sau CN.
(Còn tiếp)
Tài liệu tham khảo:
1. D.M. Field . The Worlds Greatest Architecture : Past & Present, RHP Ltd, 2002.
2. Chris Scarre. 70 kỳ quan thế giới cổ đại. NXB Mỹ Thuật, Hà Nội,2003.
3. Đoàn Định Kiến, Nguyễn Huy Côn, Trần Hùng. Từ điển Bách khoa Xây dựng-Kiến trúc.NXB Xây dựng, Hà Nội, 2003.
- Nguyễn Huy Côn