Đặng Huy Trứ với tệ hối lộ

- Đặng Huy Trứ, một vị quan thời Tự Đức, người duy nhất đã viết ra những nguyên tắc của người làm quan trong việc nhận và không nhận quà biếu để răn dạy mình và con cháu. Cuộc đời làm quan của ông cũng là tấm gương sáng về đức thanh liêm, về lòng chính trực.

Đặng Huy Trứ (1825 -1874) người làng Thanh Lương, xã Hương Xuân, Hương Trà, Thừa Thiên - Huế. Ông đỗ Tiến sĩ vào năm 1847 nhưng mãi 8 năm sau mới ra làm quan.

Thời kỳ làm quan của Đặng Huy Trứ nằm gọn trong đời vua Tự Đức. Đó là thời kỳ mà bên ngoài thì thực dân Pháp đang đẩy mạnh chiến tranh, xâm lược từng phần đất nước ta. Bên trong thì quan lại thối nát, nạn hối lộ, tham nhũng tràn lan.

Chân dung Đặng Huy Trứ (1825 - 1874).

Chính Tự Đức đã có lần than thở về nạn tham quan, ô lại: "Quan coi dân như kẻ thù. Dân sợ quan như sợ hổ. Quan mưu tính cho đầy túi tham, ngày đục, tháng khoét, lại thêm bao nhiêu việc sách nhiễu không thể kể hết được... Dân điêu tàn mà gốc của nước lay động, rất đáng lo sợ thay" (Dụ gửi các quan, năm 1851).

Trong bối cảnh như thế, Đặng Huy Trứ vẫn giữ được đức thanh liêm của người làm quan. Từ đời sống quan trường, ông rút ra những điều chính yếu trong phép tắc làm quan và viết lên tác phẩm tâm huyết: "Từ thụ yếu quy" (Những phép tắc chủ yếu trong việc từ (từ chối không nhận) và thụ (nhận) quà biếu.

Đối với những quà biếu thực chất là hối lộ không thể nhận, Đặng Huy Trứ quy thành 104 loại, ví dụ: Sĩ tử đi thi hối lộ để được thi đỗ; Quan lại xảo quyệt hối lộ để được tiến cử; Quan bị cách chức hối lộ để được phục chức; Người quyên góp việc nghĩa hối lộ để được ra làm quan; Cha hoặc con các quan hối lộ để được làm quan, được phẩm hàm...

Ông cũng nêu lên một số quà biếu mà người làm quan có thể nhận vì người làm quan cũng có quan hệ họ hàng, bạn bè với người này người khác. Không lẽ người ta tặng quà để tỏ tình thân ái mà mình không nhận. 5 trường hợp quà biếu có thể nhận là: 1- Lễ, tết hằng năm;  2- Xong việc đến tạ ơn; 3- Người được tiến cử tạ ơn; 4- Thuyền buôn Nam - Bắc nhờ thuận buồm xuôi gió mang quà đến biếu; 5- Nhân việc vui mừng mà có đồ mừng riêng.

Tuy nhiên, đối với từng trường hợp cụ thể, ông cũng có phân biệt, có thể nhận hay không. Ví dụ, đối với lễ, tết hằng năm: Người dưới lễ tết người trên, dân tết quan quản hạt, trò tết thầy, binh lính tết quản cơ, suất đội... thì có thể nhận. Còn nếu là quà của người coi kho, cai đội các cơ vệ, nha lại tham nhũng, những người lạ, thợ thuyền và con buôn ở phường chợ, nếu những người này biếu thì không thể nhận vì họ biếu là để cầu thân, để mưu đồ một lợi ích nào đó về sau, "thả con săn sát bắt con cá rô". Nếu người làm quan mà nhận, sau này ắt sẽ há miệng mắc quai.

Đặng Huy Trứ mất ở Đồn Vàng (Hưng Hoá) ngày 25 tháng Chạp Giáp Tuất (1874) khi đang cùng Hoàng Kế Viêm bàn mưu tính kế kháng cự lâu dài với thực dân Pháp. Ông còn để lại bài thơ nhận xét về quan hệ giữa quan và dân: "Mình thiệt, lợi dân, dân gắn bó/Đẽo dân, mình béo, dân căm hờn/Hờn căm, gắn bó, tuỳ ta cả/Duy chữ Thanh,Thanh đối thế nhân".

Phan Duy Kha

Kỳ sau: Chọn người nối ngôi
Việc Hoàng tộc nhà Lê bảo thủ, không nghe lời can ngăn của Ngọc Hân và Nguyễn Huệ nên đã dẫn đến cái vạ Chiêu Thống "cõng rắn cắn gà nhà". Qua đây chúng ta cũng thấy được con mắt tinh đời của công chúa Ngọc Hân.