Nhà giáo, nhạc sĩ, vua của những bản sonate Việt Nam

- Hình như nhiều người không biết Nguyễn Văn Quỳ là ai? Còn Nguyễn Văn Quỳ, khi có ai nhắc đến bài hát "Yêu người bao nhiêu, yêu nghề bấy nhiêu" thì ông thong thả bảo, đấy chỉ là một phần quá nhỏ trong cuộc đời tôi.

Quả thật, tên ông gắn với nhạc hòa tấu với 9 bản sonate rất giá trị, "những sonate mang tầm vóc thế giới với khuynh hướng cổ điển kết hợp với nguồn gốc âm nhạc dân tộc Việt", chưa kể đến những ca khúc thời tiền chiến "Dạ khúc", "Nhớ trăng huyền xưa" , "Bóng chiều"...

Thầy Quỳ sonate

Có những người sự nghiệp chẳng mấy đáng kể nhưng tên tuổi lại được ghi nhận với đám đông, nhưng ngược lại cũng có người khi nhắc đến tên thì không chỉ giới chuyên môn trong nước kính nể mà với quốc tế, cái tên ấy có thể đại diện cho một thời kỳ, một trường phái nghệ thuật nhưng không nhiều người biết đến. Một trong số đó là nhạc sĩ Nguyễn Văn Quỳ. Người am hiểu âm nhạc gọi ông là " ông vua của những bản sonate" hay giản dị hơn "Thầy Quỳ sonate ".

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Quỳ bên chiếc piano. Ảnh TT

Nguyễn Văn Quỳ có 9 bản sonate (viết cho violin và piano). Hai trong số đó đoạt Giải nhì của Hội Nhạc sĩ Việt Nam - không có Giải nhất (Bản số 4 -1995 và Bản số 8 - 2005). Và có tới 6 bản đã được Đài Tiếng nói Việt Nam thu âm, trong đó Bản số 1 (cung sol thứ, viết  năm 1964) được khoa Giao hưởng Nhạc viện Hà Nội đưa vào giáo trình giảng dạy. Bản số 4 được UNICEF tại VN đề nghị tặng cho Hội nghị bảo vệ Quyền trẻ em của Liên hiệp quốc. 

Bản số 7 và Bản số 9 được tổ chức song tấu nhiều lần, trong đó có lần được biểu diễn bởi nữ nghệ sĩ violin Isabelle Durin (thuộc DN Quốc gia Pháp) và giảng viên piano Trần Ngọc Bích (DN Nhạc viện HN). Những bản Sonate mang ngôn ngữ quốc tế hòa quyện với tinh thần Việt của Nguyễn Văn Quỳ còn được các Đại sứ quán tại Việt Nam sử dụng trong các buổi giao tiếp trọng thể, là cái cớ gặp gỡ thân mật của các nhà ngoại giao hoặc là buổi hòa nhạc nhằm quyên góp từ thiện cho người Việt.

Nghệ sĩ Nguyễn Văn Quỳ và nữ nghệ sĩ Isabelle Durin. Ảnh LĐ

Sinh ra trong một gia đình ở Hà Nội, say mê nhạc dân tộc cổ truyền, tâm hồn thấm đẫm các giai điệu Việt như "Hành vân", "Lưu thủy", "Cổ bản"... lại từng học trường Dòng, sớm tiếp xúc với âm nhạc hàn lâm, Nguyễn Văn Quỳ bộc lộ tư chất âm nhạc ngay từ nhỏ.

Lớn lên, Nguyễn Văn Quỳ học Cao đẳng Hòa âm tại trường Tổng hợp hàm thụ tại Paris. Thế giới hòa âm giống như một đại dương, nếu không có thiên tư và thiếu sức tưởng tượng lớn lao cùng với tài năng sáng tạo thì đến với nó chẳng khác gì người không biết bơi vùng vẫy trong mênh mông. Nguyễn Văn Quỳ cũng trải qua nhiều giai đoạn tìm tòi. Nhưng cuối cùng ông chọn cách làm nên đột biến của Beethoven làm gương cho sự nghiệp của mình.

Hòa mình vào phong trào đấu tranh yêu nước của thanh niên cứu quốc nội thành, sáng 10/10/1954, nhạc sĩ Nguyễn Văn Quỳ đã hân hoan ôm guitare đi đầu đoàn thanh niên sinh viên Hà Nội đón bộ đội về giải phóng Thủ đô. Hình ảnh đó còn lưu trong tấm ảnh của nhà nhiếp ảnh nổi tiếng Nguyễn Văn Kiên và lọt vào ống kính của đạo diễn điện ảnh người Nga - R. Carmen trong bộ phim tài liệu "Việt Nam trên đường thắng lợi".

Beethoven Vietnamieng ...

Chọn nhạc hòa âm là chọn con đường thầm lặng, chọn sống cuộc đời nghèo khó và hiến dâng, nhất là với hoàn cảnh đa số công chúng chưa được đào tạo kỹ năng thẩm âm để cảm thụ được sâu sắc những tác phẩm âm nhạc có tầm vóc, Nguyễn Văn Quỳ cho đến bây giờ đã 86 tuổi vẫn không hề nuối tiếc. Ông sống đơn sơ trong căn nhà số 13 Nguyễn Quang Bích, Hoàn Kiếm. Bên chiếc piano cũ kỹ đặt dưới bức chân dung L. Beethoven khổ to. Nguyễn Văn Quỳ bằng lòng với cuộc sống giản dị của mình. 

Mắt ông thường sáng lên khi có ai đó trò chuyện với ông về những biến âm, về sự sáng tạo và tính độc đáo trong âm nhạc. Không ít những nhạc sĩ người Pháp, người Đức đã tìm đến địa chỉ của ông và nói với ông nhưng lời cảm thán "... với những tác phẩm như thế này, Quỳ ạ, Việt Nam có quyền tự hào... ". Có người còn thốt lên "Génial. Génial......" (Thiên tài. Thiên tài. Nhạc của Quỳ đã thôi miên tôi, in đậm trong tâm trí tôi, với tôi âm nhạc của anh là 1 giá trị nghệ thuật lớn). Có người quá yêu đã gọi ông là "Beethoven Vietnamieng"        

Nguyễn Văn Quỳ đã ba lần được bà Bertile Fournier- Giáo sư Nhạc viện Trung tâm Paris- Chủ tịch Hiệp hội AN Lily Luskine đồng thời là chủ tịch nhiều cuộc thi nhạc quốc tế tại châu Âu mời sang Pháp để giới thiệu những bản sonate của ông. Đã có lần bà thốt lên với ông: "Quỳ thân mến ạ. Anh đã tạo ra một ngôn ngữ âm nhạc mới đấy, nhưng quá khó với nhiều biến âm".

Sống với thế giới nội tâm phong phú thay cho những đòi hỏi vật chất thông thường nhạc sĩ - nhà giáo Nguyễn Văn Quỳ chưa bao giờ đủ tiền để tổ chức được một buổi thu âm với dàn nhạc.

Ngoài các bản tổng phổ đã được dàn nhạc Đài Tiếng nói Việt Nam(một trong những dàn nhạc uy tín nhất cả nước) thu thanh, còn lại ông cất trong ngăn kéo, khi bạn bè quốc tế, những người yêu mến kính trọng âm nhạc Nguyễn Văn Quỳ đến thăm, ông mới giở ra.

Không ít người mong ông gửi gắm những tổng phố đó cho họ. Tác phẩm và tên tuổi của ông cũng đã có trong hội Bảo vệ tác quyền thế giới (SACEM), nhưng trước khi ký bản giao kèo ông nói: "Nếu người Việt Nam sử dụng các tác phẩm này thì không phải trả phí tác quyền".

"Yêu người bao nhiêu ta càng yêu nghề bấy nhiêu"

6 trong 9 bản sonate đã thu âm khi phát hành đem về cho ông mức nhuận bút, cao nhất có 1.500.000 đồng/bản. Riêng Bản số 7, ông được nhận 15 triệu đồng từ Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Đó cũng là một tri âm với tài năng. Song, vẫn là con số quá nhỏ so với đời sống, nghĩ mà ... ái ngại.

Tất nhiên, ông còn có lương hưu và thi thoảng quỹ âm nhạc Nguyễn Văn Quỳ, do bác sĩ Pierre Moal lập ra ở Pháp có gửi cho ông đôi chút. Lương hưu nhà giáo thuộc trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội, nơi ông công tác 30 năm từ những năm 60 thế kỷ trước.

Ông có công đào tạo các giáo viên âm nhạc cho nhiều trường ở Hà Nội, người có sáng kiến thành lập Khoa âm nhạc cho Sư phạm Hà Nội, một trường phát huy vị trí đi đầu trong cả nước. Với triết lý mỹ học là nền tảng của đạo đức xã hội, với niềm tin âm nhạc có khả năng bồi đắp tâm hồn, nâng bước tinh thần đưa con người đến với thế giới của những điều tử tế Nguyễn Văn Quỳ đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong lòng nhiều nhà giáo Việt Nam qua các thời kỳ.

Cho đến hôm nay, câu hát của ông: "Yêu người bao nhiêu ta càng yêu nghề bấy nhiêu" vẫn còn nguyên giá trị thời sự, vẫn còn nguyên giá trị đạo đức. Nếu không yêu người hẳn khó mà yêu nghề, và ngẫm xa hơn nữa...người ta có thể đặt câu hỏi nghề sư phạm hiện nay được yêu ra sao?  

Trần Thị Trường