Trung Quốc và thuyết “trỗi dậy hòa bình” trấn an Mỹ (III)
- "Từ năm 2002, giới tinh hoa Trung Quốc, đại diện là Zheng Bijian, từng là Trợ lý cho Chủ tịch Hồ Cẩm Đào bắt đầu phát triển lý thuyết mới về “sự trỗi dậy hòa bình”, nhằm giải quyết nguồn gốc sâu xa sự hoài nghi về Trung Quốc của phương Tây nói chung và Mỹ nói riêng".
| TIN LIÊN QUAN |
|---|
Người Mỹ không quên “mối đe dọa Trung Quốc”
Như đã đề cập ở trên, trong quan hệ Mỹ - Trung không chỉ bao gồm khía cạnh “xây dựng và hợp tác”, mà còn bao gồm cả khía cạnh “thẳng thắn” ở những vấn đề bất đồng hay nghi ngờ giữa hai nước.
 |
| Trung Quốc phát triển thuyết "trỗi dậy hòa bình" trấn an Mỹ và phương Tây. Ảnh Xihua |
Chính vì vậy, khi các nhà ngoại giao đang nỗ lực tăng cường phát triển quan hệ chính trị giữa hai nước thì các nhà hoạch định chiến lược quốc phòng Mỹ vẫn luôn cẩn thận đề phòng với sự phát triển kinh tế và sức mạnh quân sự của Trung Quốc.
Nói cách khác, bóng ma về “mối đe dọa Trung Quốc” không bao giờ biến mất trong tâm lý của một số người Mỹ. Năm đầu tiên trong nhiệm kỳ hai của Bush, vấn đề Trung Quốc, sau khi đã lắng dịu đi một cách đáng kể từ ba năm trước, đột nhiên lại trở thành tâm điểm của công luận Mỹ.
Trong suốt năm 2005, phương tiện truyền thông Mỹ dành số lượng thời gian đáng kể đưa tin về Trung Quốc và quan hệ Mỹ - Trung. Vô số các tiêu đề bài báo, tin thời sự, bài tạp chí và sách tập trung vào các vấn đề kinh tế - quân sự có khúc mắc trong quan hệ hai nước.
Chẳng hạn về kinh tế, những lo ngại nảy sinh từ các hậu quả “toàn cầu hoá”, tăng đáng kể về giá dầu do sự trỗi dậy của Trung Quốc; các vụ mua lại các công ty Mỹ của các công ty Trung Quốc (như Tập đoàn Chinese National Offshore Oil Corporation (CNOOC) mua lại Công ty dầu Unocal, Haier mua Công ty sản xuất Maytag của Mỹ và Lenovo mua lại chi nhánh máy tính cá nhân IBM).
Về quân sự, vô số báo cáo của Bộ Quốc phòng và Quốc hội đều mang âm điệu đáng ngại trước việc Trung Quốc đẩy mạnh xây dựng quân đội hiện đại. Một số người coi điều này như là làn sóng khác về “cơn sốt Trung Quốc” trong công chúng Mỹ. Những người khác gọi là sự quay trở lại của sự bài ngoại “mối đe dọa Trung Quốc”.
Nhưng dù bất cứ diễn tả nào, lý do thật sự đằng sau của làn sóng mới này là nhận thức về sự trỗi dậy của Trung Quốc như cường quốc khổng lồ về kinh tế và quân sự. Rõ ràng, một số chính khách và lãnh đạo quân sự và giới tinh hoa Mỹ đang lo lắng về tốc độ trỗi dậy của Trung Quốc, đặc biệt về quân sự. Việc sa lầy tại Iraq cũng làm tăng thêm sự lo ngại này của họ.
"Thuyết trỗi dậy hòa bình"
Nắm bắt được vấn đề này, những nhà hoạch định chính sách đối ngoại Trung Quốc tìm cách làm dịu đi mối lo ngại từ phía Mỹ và các nước khác. Bởi vì, họ hiểu rằng nếu không nó cũng sẽ không mang lại sự ổn định trong mối quan hệ hai bên.
Vì vậy, từ năm 2002, giới tinh hoa Trung Quốc, đại diện là Zheng Bijian, từng là Trợ lý cho Chủ tịch Hồ Cẩm Đào bắt đầu phát triển lý thuyết mới về “sự trỗi dậy hòa bình” nhằm giải quyết nguồn gốc sâu xa sự hoài nghi về Trung Quốc của phương Tây nói chung và Mỹ nói riêng.
Trong phát biểu nhân chuyến thăm Mỹ, Tổng bí thư Giang Trạch Dân cố gắng lèo lái luận điểm: Mỹ cần một khung chiến lược mới để nhìn sự trỗi dậy của Trung Quốc như một cường quốc. Zheng Bijian tuyên bố Trung Quốc sẽ nắm lấy con đường mới trỗi dậy hòa bình hoàn toàn khác với Đức, Nhật và Liên Xô cũ.
Con đường mới được đặc trưng bởi sự gắn kết hơn là tách biệt khỏi tiến trình toàn cầu hóa kinh tế. Toàn cầu hóa kinh tế khiến sự trỗi dậy hòa bình của Trung Quốc là có thể.
Sự phát triển của Trung Quốc cần môi trường hòa bình, đổi lại, sự phát triển đó sẽ củng cố hơn nữa hòa bình quốc tế. Tóm lại, sự trỗi dậy hòa bình của Trung Quốc mang lại những cơ hội hơn là thách thức cho cộng đồng quốc tế.
Thuyết “sự trỗi dậy hoà bình” của Trung Quốc rõ ràng có tác động đến nhận thức của quan chức và giới tinh hoa Mỹ. Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Robert B. Zoellick cho rằng: “Việc làm thế nào đối phó với sức mạnh đang không ngừng trỗi dậy của Trung Quốc là một vấn đề quan trọng trong chính sách ngoại giao của Mỹ.”
Và ông nêu ra quan điểm “Mỹ phải thay đổi chính sách “hoà nhập” trong 30 năm qua” nhằm “giúp Trung Quốc vận dụng hành động mang tính xây dựng.”(15)
Phát biểu của Thứ trưởng Ngoại giao Rober Zoellick về mối quan hệ hai nước vào tháng 9/2005 là sự cụ thể hoá cho sự thay đổi này (16). Trong phát biểu của mình, Zoellick đặt ra một số nền tảng mới trong quan hệ Mỹ - Trung. Ông đưa ra thuyết về “Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm”.
Chính sách này nhằm đưa Trung Quốc trở thành “Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm” trong hệ thống quốc tế đang tồn tại do Mỹ giữ vai trò chủ đạo. Trong đó, lần đầu tiên trong tuyên bố chính thức của chính quyền, ông chỉ ra rằng, Trung Quốc không có hệ tư tưởng cực đoan và chống Mỹ và không tìm cách lật đổ hệ thống quốc tế đang tồn tại. Kết luận này cơ bản chấm dứt sự tranh cãi lâu nay trong công chúng Mỹ về việc liệu Trung Quốc có thành một Liên Xô kế tiếp hay không trong kỷ nguyên hậu Chiến tranh Lạnh.
Zoellick cũng tuyên bố là Trung Quốc không còn đứng ngoài hệ thống quốc tế. Sau hai thập kỷ cải cách và mở cửa, Trung Quốc đã trở thành thành viên toàn diện của hệ thống quốc tế. Dù Trung Quốc vẫn chưa phải là một nền dân chủ, nhưng bản thân Trung Quốc không bao giờ tham gia vào cuộc chiến chống dân chủ. Vì vậy, Mỹ không cần loại bỏ hợp tác lâu dài với Trung Quốc. Khái niệm thú vị nhất được đề ra trong phát biểu này là kêu gọi Trung Quốc trở thành “Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm” trong hệ thống quốc tế dù ông không thực sự giải thích cụm này có nghĩa là gì.
Cụm từ mới “Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm ”gây ra sự tranh luận sôi nổi trong giới quan sát về Mỹ của Trung Quốc. Tranh luận trở nên thú vị hơn do tính mơ hồ của cụm từ này và khó khăn trong việc dịch sang tiếng Trung Quốc với một cụm từ tương ứng.
Xuất hiện một vài cách dịch khác nhau trên các phương tiện truyền thông của Trung Quốc. Một số nhà phân tích Trung Quốc chỉ ra rằng Mỹ đang hình thành nên một chiến lược mới với Trung Quốc và Mỹ sẵn sàng chấp nhận sự trỗi dậy của Trung Quốc.
Những người khác hoài nghi ý định thực sự đằng sau khái niệm này. Họ chỉ ra rằng, trong khi khái niệm này cho thấy Washington chính thức công nhận Trung Quốc như thành viên hợp pháp của hệ thống quốc tế hiện thời, nó cũng có nghĩa là hiện thời Washington sẽ đặt ra một bảng chuẩn cao hơn cho các vấn đề trong nước và quốc tế của Trung Quốc.
Trong quá khứ Mỹ có thể cho Trung Quốc một số đối xử đặc biệt về thương mại, nhân quyền, phổ biến hạt nhân… khi Trung Quốc vẫn là nước đứng ngoài hệ thống, sự đối xử đặc biệt đó không còn được đảm bảo cho một bên liên quan lợi ích có trách nhiệm.
Cuộc đối thoại nhận thức công khai như vậy là chưa từng thấy trong lịch sử quan hệ Mỹ - Trung. Nó chỉ ra rằng cả hai nước nhận thấy sự cần thiết và tầm quan trọng của việc tìm ra khung nhận thức chiến lược mới nhằm xác định và ổn định quan hệ này.
Mỹ muốn tìm ra một lí do nhận thức hợp lý để chấp nhận và ở mức độ nào đó thậm chí giúp đỡ sự trỗi dậy của Trung Quốc với tư cách là một cường quốc lớn. Dần dần, khái niệm “Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm” nằm trong ngôn ngữ của Mỹ về Trung Quốc. Cụm từ này nằm trong những văn kiện chính thức ở các cấp khác nhau trong Bộ Ngoại giao, Nhà Trắng và Lầu Năm góc như được phản ánh trong hai văn kiện gần đây của chính quyền là QDR và NSS.
Trong chuyến thăm Mỹ gần đây của Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào, các nhà lãnh đạo hàng đầu hai nước rõ ràng cũng chấp thuận cách nói này. Trong nhận xét hoan nghênh luật South Lawn của Nhà Trắng, Tổng thống Bush lần đầu tiên tự dùng cụm từ này (17). Đổi lại, nhận xét của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào trong bữa ăn trưa tại Nhà Trắng cũng đề cập cụm từ này dù ông nhanh chóng thêm rằng Trung Quốc và Mỹ nên trở thành “đối tác mang tính xây dựng”(18).
Bắt đầu với khái niệm "Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm", có vẻ các nhà hoạch định chính sách cấp cao trong Chính quyền Bush cố đưa ra một tập hợp ngôn ngữ mới để định nghĩa về Trung Quốc và quan hệ của Mỹ với nước này.
Gần đây, Mỹ vẫn chưa sẵn sàng với sự trở lại của ngôn ngữ dưới thời Clinton và gọi Trung Quốc là một “đối tác chiến lược” theo nghĩa rõ ràng. Có vẻ Nhà Trắng vẫn lo lắng nhiều về việc sử dụng từ “chiến lược” để mô tả quan hệ với Trung Quốc giống như nghĩa của cụm từ “đối tác chiến lược” vốn được dành cho những đồng minh của Mỹ và các nền dân chủ (theo định nghĩa của Mỹ).
Tuy nhiên, do ảnh hưởng của khái niệm "Bên liên quan lợi ích có trách nhiệm", Mỹ hiện sẵn sàng thảo luận những vấn đề “chiến lược” trong quan hệ hai nước và công nhận Mỹ và Trung Quốc có một số “lợi ích chiến lược” chung. Những điều chỉnh chính sách này phản ánh một thực tế là quan hệ Mỹ - Trung đã vượt xa phạm trù quan hệ song phương, hai nước cần phải hợp tác trong các công việc chung để đối phó với muôn vàn thách thức của quốc tế thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.
Chú thích:
15) “Xu hướng điều chỉnh chiến lược của Chính quyền Bush đối với Trung Quốc”. TTXVN, TLTKĐB, Tr1-9, 2006
16) Zoellick, Robert (2005a) “Whither China: from membership to responsibility,” remarks to National Committee on U.S.-China Relations, September 21, 2005, http://www.ncuscr.org /articlesandspeeches/Zoellick.htm.
17) Bush, George W. and Hu Jingtao (2006a) , “President Bush and President Hu of People’s Republic of China participate in arrival ceremony,” April 20, 2006, http://www.whitehouse.gov /news/releases/2006/04/images/20060420_v042006db-0046jpg515h.html.
18) Bush, George W. and Hu Jingtao (2006b), “President Bush and People’s Republic of China President Hu change luncheon toasts,” April 20, 2006, http://www.whitehouse.gov/news/releases/2006/04/20060420-2.html.
Theo Nguyễn Lan Hương (Tạp chí Châu Mỹ ngày nay số 133, tháng 4/2009)