Văn hóa đại học qua hình ảnh ông hiệu trưởng

- Người điểm sách hy vọng những dòng vừa viết ra không làm bạn đọc ngán ngẩm. Tới đây, muốn nói thêm với bạn đọc một điều về cách làm việc của người điểm sách: Chúng tôi tập trung vào sự xuất hiện của "sự vật" đại học Hoa Kỳ, thay vì tập trung kể lể những thành tựu cuối cùng hiện thời là điều ai ai cũng quá rõ. Vì sao lại chọn cách làm như thế?

TIN LIÊN QUAN
Đâu là khía cạnh hấp dẫn của nền Đại học Hoa Kỳ?

Vì đi tìm sự phát sinh sự vật thì sẽ có nhiều tác dụng học hỏi hơn cho một đất nước cũng đang tổ chức sự phát sinh hệ đại học và mong muốn đến lúc nào đó sẽ có một hệ thống đại học như thế – ngoại trừ mấy anh vĩ cuồng muốn trong vòng vài ba năm, dăm bẩy năm sẽ từ cảnh bùng nhùng của những đầu vào là các học trò lớp 12 vừa lười vừa nhếch nhác lại mọc lên ngay những trường đại học "đẳng cấp quốc tế".

Xin cho người điểm sách đi tiếp con đường đã chọn. Xin được giới thiệu về những con người, nói cho đúng là những mẫu người đại học đã được tác giả nâng niu kể ra trong sách Tạo dựng tương lai.

Ông hiệu trưởng viết thư tay trả lời mọi thư từ

Cái "tương lai" ấy được tạo dựng qua hình ảnh ông hiệu trưởng như thế này, được tác giả coi đó là nền văn hóa đại học: "… vào năm 1891, viện trưởng của University of Michigan, ông James Angell, không hề có thư ký riêng, tự mình viết thư tay để trả lời mọi thư từ, tự mình tuyển từng sinh viên đại học Literary College (Trường Văn khoa), giảng dạy các khóa học về luật quốc tế và lịch sử các hiệp ước, điều hành tất cả các buổi lễ tại nhà nguyện của viện đại học, và biết rõ từng người một trong số 103 giảng viên cũng như biết rõ hàng trăm sinh viên trong tổng số 2420 sinh viên của trường. Howard Peckham bình luận, "Không có phần nào trong chương trình học được coi là xa lạ đối với ông ấy." (Trang 54). 

Đi tìm sự phát sinh sự vật sẽ giúp chúng ta học hỏi về việc xây dựng những trường đại học như thế trong tương lai. Ảnh IE

Một lời bình không sợ thừa: Có bao nhiêu nhà lãnh đạo giáo dục của nước ta (chúng tôi không đụng đến các ngành khác đâu đấy!) mà lại "đi sâu đi sát" đến thế? Có bao nhiêu người ở nước ta có ý thức rằng một hành vi nhỏ nhặt của vị hiệu trưởng, vị trưởng khoa, vị tổ trưởng bộ môn, ngay của một giáo viên bình thường đi nữa… đều sẽ chung đúc thành một nền văn hóa đại học, hoặc một nền văn hóa tiểu học, một nền văn hóa trung học, tóm lại trong một diễn đạt ngắn gọn, thành một nền văn hóa nhà trường?

Buổi lên lớp của một giảng viên kỹ thuật

Và đây là công việc dạy học của một giảng viên đại học Hoa Kỳ được Rhodes kể trong chương sách tuyệt vời "Dạy học như một thiên chức đạo đức": "Kỹ thuật chưa bao giờ là môn học gây hứng thú nhất ở đại học" […] "Vậy thì điều gì giải thích việc những sinh viên ngành kỹ thuật của Mary Sansalone nghe nói đã cười vui ồn ào tới nỗi các đồng nghiệp của cô phải tới phòng học và yêu cầu "Mary, chị làm ơn kiểm soát lớp của chị được không?" […] "Còn nữa, điều gì giải thích tại sao vị giáo sư trẻ tuổi ngành kỹ thuật dân dụng và môi trường này lại là kỹ sư đầu tiên nhận danh hiệu "Giáo sư của năm" cấp quốc gia…?" (Trang 157).

Ta hãy nghe tác giả mô tả một buổi dạy của nữ giáo sư đại học trẻ tuổi đó.

"Khi tất cả sinh viên, trừ những người đi muộn vô phương cứu chữa, đã ngồi ngay ngắn, cô đóng cửa lớn lại và bắt đầu. "Lần trước chúng ta đã nói về trọng tải động đối với kết cấu. Hôm nay tôi muốn nói về sức gió."

"Chẳng bao lâu sau đã thấy rõ ràng kỹ thuật là hiểu biết về sự tác động của sức mạnh thiên nhiên – gió, biển và động đất – lên những cây cầu, những tòa nhà văn phòng, và những kết cấu khác. Tập trung vào những cây cầu, cô nhắp chuột vào một số hình chiếu và điểm lại lịch sử của những cây cầu đã bị sức mạnh thiên nhiên tàn phá". (Trang 158-159)

Bìa sách Tạo dựng tương lai

Minh họa vui chăng? Tận dụng kỹ thuật giảng dạy để lớp học đỡ tẻ nhạt chăng? Nếu chỉ có vậy thì tầm thường quá! Cô giáo đã đi xa hơn thế, cao hơn thế, cô đưa sinh viên vào với cái cốt lõi của nguyên lý của sự phát triển kỹ thuật trong cuộc đời thực; tác giả kể tiếp:

"Sau mỗi trường hợp, cô lại giải thích về những giải pháp được phát triển lên sau đó. Mô thức vấn đề - giải pháp - vấn đề - giải pháp là nền tảng cho hầu hết những bài giảng của Sansalone, tạo ra cách tiếp cận kể chuyện dựa trên kinh nghiệm và minh họa ý nghĩa thực sự của việc làm một người kỹ sư: không phải chép lại những công thức vào vở và học thuộc lòng chúng, mà đối diện những vấn đề mới khi xây dựng những kết cấu mới và tạo ra những giải pháp mới".

"Vấn đề - giải pháp - vấn đề - giải pháp - vấn đề: Sansalone bật qua máy chiếu phim để chiếu cảnh sập cây cầu Tacoma Narrows, còn được biết đến dưới cái tên cầu Galloping Gertie (Gertie Phi nước đại). "Ôi trời", một sinh viên la lên. Cây cầu đang chao đảo trong gió.

Một chiếc xe hơi bắt đầu qua cầu – đó là xe của một phóng viên, Sansalone cho biết – nhưng người lái xe không thể cho xe đi thẳng được. Cây cầu đang chao đảo quá mạnh, qua phía này, rồi lại phía kia. Anh ta ra khỏi xe và gắng sức chạy nhưng không thể nào chạy thẳng được vì mặt cầu đang chuyển động dưới chân. Trong một thoáng, nếu coi sự đau khổ của con người là phi lý buồn cười, thì trông anh như một chàng Charlie Chaplin xấu số, nhưng anh bền gan chạy tiếp và cuối cùng chạy qua được, vừa kịp lúc quay nhìn lại và thấy cây cầu đổ sập xuống dòng sông, kéo theo chiếc xe của anh. (Trang 159 - 160)

Tác giả kể lại những gì mình thấy khi tham dự lớp học của nữ giáo sư trẻ tuổi. Không chỉ nhìn và kể lại, tác giả còn nghĩ ngợi.

"Dường như người ta nghĩ rằng anh phải đưa cho sinh viên tất cả các công cụ – toán và vật lý – trước khi anh cho họ thấy bức tranh tổng thể. Tôi nghĩ phải là ngược lại" (Trang 161).

"Cách dạy tốt nhất là để sinh viên áp dụng những kỹ năng của họ càng sớm càng tốt, cho họ trải nghiệm từ sớm thông qua việc thực hành xây dựng trực tiếp thay vì những con số liên tu bất tận". (Trang 161).

Dường như, với cô giáo trẻ dạy kỹ thuật, thì có mô hình thích hợp vấn đề - giải pháp - vấn đề - giải pháp - vấn đề, còn với nhà kể câu chuyện nước Hoa Kỳ đang Tạo dựng tương lai, thì cái mô thức cũng hết sức thích hợp cho lối kể chuyện hình như lại là tình tiết  - vấn đề - giải pháp - tình tiết - vấn đề - giải pháp… thay vì kể lể hết chuyện nọ sang chuyện kia "liên tu bất tận" và không để đọng lại chút gì trong đầu người bạn đọc đang nghe kể chuyện.

Và hình như còn có một bí quyết kể chuyện khác nữa: nói lên được đại học là sự khác biệt – khác biệt đến triệt để, khác biệt giữa hai trường, kể cả khi hai trường có cùng tôn chỉ, mục đích – khác biệt đến cách dạy của hai giáo viên mang hai cốt cách hết sức cá nhân; nói lên được cái riêng ấy, những cái riêng biểu hiện chân lý dạy học như một thiên chức đạo đức, đồng thời nói lên được cái chung của người dân Mỹ trước lòng kính trọng nền đại học của dân tộc mình, một nền đại học tuyệt đối đẹp vì nó vô cùng hữu ích.

Chút băn khoăn về cách dịch

Một chút băn khoăn của người điểm sách, đó là về cách dịch. Đây là một cuốn sách dịch công phu, thể hiện nỗi ưu tư của người dịch muốn đem lại những bài học có giá trị cao cho dân tộc Việt Nam đang bắt tay xây dựng nền đại học của mình. Song, giá như bạn đọc được có trong tay một cuốn sách có giọng văn "Việt Nam" hơn chút nữa, để bớt đi cái cảm giác đọc sách dịch, thì tuyệt vời biết bao!

Ngay câu mở đầu phần "Dẫn nhập": "Viện đại học là tạo tác quan trọng nhất của thiên niên kỷ thứ hai", hình như cũng có thể "dịch" theo cách khác, để sửa lại cả từ "tạo tác" (nghi rằng ở nguyên bản đó là chữ "creation"?) lẫn cả hành văn, để có câu này chẳng hạn: "Thiên niên kỷ thứ hai đã sinh ra được một công trình quan trọng nhất hạng đó là các viện đại học". Câu sau dài hơn câu trước? Đúng vậy. Nhưng trong cuộc đời, đâu có phải bất kỳ khi nào sự tối thiểu cũng là tối ưu đâu?

Chuyện hành văn là chuyện lâu dài, khó mà thống nhất với nhau để một sớm một chiều thay đổi cách dịch. Nhưng có thể biên tập để tìm ra những thuật ngữ tương đương sát đúng hơn khi dịch. Dưới đây là vài ba thí dụ nghi là chưa thật chuẩn.

Nền giáo dục khai phóng (liberal) liệu có phải là hình thức giáo dục ta đang gọi bằng chữ "toàn diện" ngược lại nghĩa với "phiến diện", "cắt xén", "méo mó", "què quặt"? Tính chuyên nghiệp (professionalism) hình như sẽ đúng hơn nếu dịch là sự chuyên sâu? Về những hoạt động từ thiện tư nhân cộng với ngân sách do Nhà nước rót, có lẽ nếu thay chữ "từ thiện" bằng "quà tặng" thì thích đáng hơn chăng?

Đó chỉ là vài ba thí dụ. Rõ ràng chúng chẳng khiến cho bản dịch ảnh hưởng xấu đến nội dung công trình. Song giá như thuật ngữ chọn lọc hơn cộng với chất giọng văn dịch được "bản địa hóa" hơn nữa, thì chắc chắn bạn đọc sẽ còn thỏa lòng hơn nhiều nữa.

* Frank H. T. Rhodes, Tạo dựng tương lai, bản dịch tiếng Việt của Hoàng Kháng, Tô Diệu Lan và Lê Lưu Diệu Đức, Nxb Văn hóa Sài Gòn và Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây liên kết xuất bản, Sài Gòn, 2009, 604 trang, giá bìa 97.000 VNĐ.

• Phạm Toàn