Vị bác sĩ cứu hàng triệu sản phụ bằng cách rửa tay

 "Khi Thiên văn bắt những người như vậy phải đóng vai Tiên Tri thì vở kịch luôn luôn biến thành một bi kịch. Còn là may cho nhân loại đấy, nếu lời tiên tri không tiêu trầm luôn với nhà Tiên Tri - W.A.Freund”.

Bác sĩ Ignace Philippe Semmelweis (1818 - 1865)

Làm được một việc thiện không phải là dễ! Có đủ sáng suốt để thấy con đường phải, đủ nghị lực để theo con đường đó, lại được bạn bè giúp sức, mà rồi phải thất bại trước sự ngu muội mênh mông của người đương thời, tánh thủ cựu bất di, bất dịch của nhân loại, thói tranh quyền, cố vị của người trên, lòng ghen ghét ti tiện của đồng nghiệp, đó là trường hợp chua xót của Ignace Philippe Semmelweis (sinh ngày 1/7/1818 ở Budapest, Hungari, theo học Y tại Vienne, Áo), một người trong ba chục năm hô hào bằng diễn văn, bằng sách báo, mỗi một việc rất dễ dàng là rửa tay, để cứu hàng triệu nhân mạng, mà chẳng ai theo cả, lại còn cản trở, chế giễu nữa, đến nỗi thấy đàn bà, trẻ con cứ chết như rạ, ông đau lòng quá hóa mất trí, tìm cách tự tử rồi tắt thở trong một nhà thương điên, xa quê hương, xứ sở.

Thời 8/10 sản phụ chết hậu sản

Đầu thế kỷ 18, không có nhà hộ sinh và y sĩ phải tới nhà của mỗi sản phụ. Ít năm sau, hoàng hậu Marie Thérèse cho lập một khu hộ sinh trong Đại dưỡng đường Vienne. Khu này có một phòng giải phẫu.

Mới đầu, người ta dùng hình nộm để chỉ cơ thể của sản phụ cho sinh viên, rồi sau mới được phép mổ xẻ. Ngày nào, Semmelweis và các bạn học cũng dự những buổi giải phẩu. Vì thây ma rất nhiều. Giáo sư mổ bụng một tử thi, lấy xác một hài nhi, đặt vào trong bụng tử thi đó rồi trùm khăn lên kín từ trên xuống dưới. Sinh viên luồn tay dưới tấm khăn, kéo thây hài nhi ra, tất nhiên là không phải qua vết mổ ở bụng. Xong giờ, sinh viên rửa tay qua loa trong một thùng nước rồi sang phòng sản phụ để coi mạch, đỡ đẻ.

Có khi vội quá, họ chẳng thèm rửa, cứ để máu mủ đầy tay, chỉ vẩy vẩy vài cái hoặc chùi đại vào áo ngoài, vào túi quần. Phòng giải phẫu hôi thối không thể tưởng tượng được. Từ bàn ghế đến khăn, nệm, dụng cụ… đều cáu những máu mủ. Mà phòng sản phụ cũng không sạch gì hơn.

Thời đó, sản phụ chết rất nhiều, trung bình là chết một phần ba. Tình trạng đó chung cả Châu Âu. Có năm, Dưỡng đường Hotel Dieu ở Ba Lê chết già nửa số sản phụ. Bốn năm liền, nhà hộ sinh ở Iéna chết hết ráo, không một người nào sống sót … Trẻ con cũng vậy, đẻ ra ít ngày là chết, chết tới tám phần mười!

Câu chuyện sản phụ thà chịu sinh ở đường

Khu hộ sinh ở Vienne gồm ba tiểu khu. Bác sĩ Klein, giám đốc khu hộ sinh.Quan niệm của ông về nghề Y rất kỳ quặc: Chỉ cần đoán đúng bệnh là giỏi rồi, vấn đề chữa không quan trọng, con bệnh sống hay chết không cần biết.

Ở Đại dưỡng đường Vienne, tiểu khu hộ sinh thứ nhất nổi tiếng là chết nhiều nhất. Một hôm, Semmelweis mục kích một cảnh thương tâm. Một bà mẹ đã gần tới ngày sinh, xin vô nằm. Khi người nữ khán hộ mở cửa phòng, chỉ số giường cho thì bà ta chùn lại, không đi nữa, hoảng hốt ngó cô khán hộ rồi ngó Semmelweis. Bỗng có tiếng chuông leng keng, bà ta ngã xuống, mặt tái ngắt.

Cô điều dưỡng nắm tay, kéo lên an ủi:

- Không sao đâu mà!

Bà ta đứng dậy, run lật bật, mắt ngó Semmelweis trân trân, thở hổn hển, mồ hôi nhể nhại.

Vụt một cái, bà ta quỳ xuống, lết tới Semmelweis, chắp tay năn nỉ:

- Bẩm bác sĩ, xin bác sĩ thương tôi. Tội nghiệp tôi lắm, Trời Phật phù hộ bác sĩ … Xin bác sĩ cho tôi đẻ ở ngoài đường.

Semmelweis cảm động quá, gương mặt bà đó hao hao giống thân mẫu của chàng. Chưa biết nói sao thì cô khán hộ đã la lên:

- Đi, vô đây. Ngay lập tức. Thế là cái nghĩa gì hả?

Bà mẹ lại năn nỉ nữa:

- Tội nghiệp tôi, bác sĩ. Xin ngài cho tôi ra.

Cuối phòng có tiếng gào. Rồi một người khác thút thít. Thế rồi cả phòng nhao nhao lên.

Người ta bước xuống sàn, lết ra cửa.

- Tội nghiệp tôi quá, bác sĩ, tôi cắn cỏ lạy ngài. Một lần này thôi, cho tôi đẻ ở ngoài.

- Cho chúng tôi ra, chúng tôi không đẻ trong này đâu.

Có tiếng hét lên:

- Cho chúng tôi ra. Ở đây thì chúng tôi chết, chết hết mất!

- Ra ngoài đường … ra đẻ ngoài đường hoặc cho chúng tôi qua tiểu khu nhì.

Bà mẹ mới tới vẫn chắp tay khóc lóc:

- Lạy bác sĩ, ngài cho chúng tôi ra đẻ ngoài đường, xong rồi tôi xin vô ạ, rồi bác sĩ muốn bảo sao, tôi cũng xin nghe.

Cả phòng bao vây chàng, có người nước mắt đầm đìa ôm chặt lấy thân chàng. Họ lạy van, kêu trời, huyên náo cả khu. Các khám hộ ở  phòng bên chạy tới, lôi kéo các sản phụ về giường và một lát sau, yên tĩnh trở lại, chỉ còn văng vẳng những tiếng nức nở, nghẹn ngào ở cuối dãy.

Semmelweis lảo đảo bước về phòng giải phẩu, ngồi bệt xuống một chiếc ghế, úp tay vào mặt khóc. Chàng vẫn biết dân chúng sợ tiểu khu thứ nhất. Chàng nhận rằng yêu cầu của họ có lý vì những kẻ đẻ rơi ở lề đường, bên bờ suối rồi vô nằm nhà thương thì không sao, còn hễ đẻ ở nhà thương thì mười người chết tới ba – bốn, có khi chết tới bảy – tám, cho nên chàng không thể nhẫn tâm lôi kéo họ về giường được. Nhưng làm một bác sĩ mà trông thấy bệnh nhân sợ mình như sợ hung thần thì có tủi nhục, đau lòng không chứ?

Một đồng nghiệp nắm cánh tay, lắc chàng:

- Buồn cho anh thật, anh Ignace. Ông Klein thế nào cũng biết và sẽ rầy anh. Nhưng thôi quên đi, thỉnh thoảng vẫn có những cuộc nổi điên như vậy ở nhà thương.

Semmelweis ráng quên đi, vùi đầu vào việc học, ngày nào cũng mổ xẻ hai ba xác bệnh nhân chết vì sốt sản hậu (Fièvre puerpérale) vì hết thảy các sản phụ trong nhà thương đều mắc bệnh ấy mà qua đời.

Chàng quyết tâm tìm hiểu thật kỹ bệnh đó đọc hết các sách về nguyên nhân triệu chứng bệnh sản hậu và các phương pháp chữa. Bác sĩ Klein thù ghét chàng, nhằm lúc thân phụ chàng mất, chàng chán nản, xin nghỉ về quê nhà ít lâu. Qua năm 1847 chàng rời Vienne nửa tháng. Khi trở lại Vienne thì hay tin một đồng nghiệp của chàng là Kolletschka mới từ trần.

Tìm ra nguyên nhân nhờ cái chết của người bạn

Kolletschka là một bác sĩ nhũn nhặn, tận tâm, hiền lành, mới 43 tuổi và được toàn thể học trò và bạn bè kính mến. Trong một giờ giải phẫu, một sinh viên thực hành vụng về, ông vội vàng thò tay để ngăn lại, không dè lưỡi dao của sinh viên đưa mạnh quá, chạm vào đầu ngón tay của ông: Vết thương rất nhẹ, chỉ chảy vài giọt máu. Ông vẫn tiếp tục giảng bài. Hôm sau, thấy ngây ngất, bệnh mỗi ngày một tăng, được bảy bữa thì chết. Bị nhiễm độc của tử thi!

Semmelweis yêu cầu phải rửa tay sạch  thật kỹ trước khi khám bệnh. Ảnh IE

Semmelweis làm việc trở lại. Các bạn thân của chàng đã vận động cho chàng giữ chức cũ: Đệ nhất phụ tá. Nhưng chàng vẫn không vui vì cái tang cha và vì trong đầu cứ lởn vởn những câu hỏi: “Tại sao tiểu khu I luôn chết gấp ba lần tiểu khu II? tại sao có tháng tăng lên, chết gấp 10 lần so với tiểu khu II? Những thiếu phụ khỏe mạnh, hồng hào mà đẻ xong ít ngày là sốt rồi chết, chết từng loạt là tại sao?”

Một đêm, không ngủ được, chàng đi thăm một Kolletschka, đột nhiên nảy ra ý coi hồ sơ về cái chết của bạn. Hồ sơ ghi:

“Hệ thống lâm ba sưng rất nặng ở phần trên.

Tĩnh mạch cũng sưng.

Phổi sưng.

Tim sưng.

Bụng sưng.

Màng óc sưng.

Tất cả những bộ phận đó đều có mủ máu như rửa, rất hôi thối. Mắt bên trái cũng vậy.”

Đủ hết, đủ hết các triệu chứng của bệnh sốt sản hậu. Một ánh sáng rực rỡ lóe lên trong óc của Semmelweis. Chàng đọc đi, đọc lại hồ sơ, nhớ lại thi thể của một sản phụ chết vì sốt sản hậu mà chàng mới mổ hồi sáng. Chàng tìm thấy nguyên nhân đó rồi: Nhiễm độc tử thi(*)

Kolletschka bị nhiễm những chất độc tử thi ở lưỡi dao, những chất đó vào máu rồi phá phách cơ thể. Những sản phụ mắc bệnh là do những bàn tay của sinh viên và y sĩ đem lại trong khi đỡ đẻ cho họ. Chàng rùng mình. Các hài nhi tử vong cũng vì do những bàn tay sát nhân đó chăm sóc. Những bàn tay nhơ nhớp mủ và máu mà khám xét những thân thể khỏe mạnh. Chàng đã giết biết bao mạng người?

Các bạn đồng nghiệp, các sinh viên trong Đại dưỡng đường Vienne này đã giết mấy vạn, mấy chục người rồi? Ở khắp Châu Âu, người ta đã giết mấy chục triệu người rồi từ khi đặt ra cái lệ giải phẫu tử thi?

Nhất là tội của chàng không sao tha thứ được, chàng đã giết nhiều mạng người hơn các bạn đồng nghiệp vì chàng giải phẩu tử thi nhiều hơn họ, do đó, truyền bệnh ra nhiều hơn họ. Rồi chàng sung sướng nhảy nhót vì đã kiếm được một phương cứu đời. Rất giản dị: Chỉ cần rửa tay thật kỹ trước khi khám bệnh là trị được bệnh sốt sản hậu. Chàng lại ngay bàn giấy, ghi cảm tưởng của mình lên giấy. Năm đó là năm 1847, chàng 29 tuổi.

Lấy cái chết để cứu người

Trong lịch sử Y học, chưa có một phát kiến nào lớn mà được người đương thời chấp nhận ngay; luôn luôn có những người nghi ngờ, chỉ trích. Bác sĩ Klein mở chiến dịch bài bác chàng. Đến mức, ông thượng thư bộ Giáo dục ký nghị định bổ nhiệm Semmelweis giữ chức “giảng viên được mổ xẻ tử thi và hình nộm để dạy sinh viên” nhưng nghị định đăng thì không hiểu vì đâu mà thiếu ba chữ “tử thi và”. Năm 1849, Semmelweis trở về quê hương Hungari.

Tại quê nhà, ông tiếp tục làm việc tại nhà hộ sinh, tiếp tục phương pháp trị bệnh đơn giản là rửa tay sạch. Số lượng tử vong giảm xuống tới 0,39% nhưng không ai công nhận phương pháp của ông.

Năm 36 tuổi, ông lấy vợ. Ngoài những giờ vui với vợ con (ông bà sinh được một con trai, hai gái), ông vẫn như người mất hồn, cắm cổ làm việc cho hết ngày.

Bác sĩ Dubois lừng danh đương thời, đăng đàn mạt sát ông là “thằng điên ở Pesth”, rồi kết luận, chỉ mỗi một cách trị là đóng cửa các nhà hộ sinh.

Ông viết sách trình bày phương pháp của mình, rất đầy đủ, sáng sủa. Chỉ vài ý kiến chia sẻ, còn biết bao bài báo cay độc.

“Trừ Semmelweis, không ai nhận thấy một chút kết quả gì của phép khử độc và cái lối rửa tay kỳ dị đó.

Bệnh sốt sản hậu do một nguyên nhân bí mật, chưa ai biết là gì”.
 
Semmelweis hóa điên, gặp ai cũng cảnh cáo về sốt sản hậu. Ông cho in hàng trăm tờ khuyến cáo về bệnh này, ôm giấy đi phát khắp thành phố. Song như vậy chưa đủ cho người ta tin.

Ông chạy tới nhà thương xông vào phòng giải phẫu, gạt các sinh viên ra, nắm lấy một con dao, chém vào một tử thi vài ba nhát, cho dao dính đầy máu mủ, đưa cao bàn tay trái, dùng ngay lưỡi dao đó cắt một ngón tay cho thành một vết thương sâu, sau cùng nhúng ngón tay chảy máu vào đám mủ hôi thối của tử thi, ngoáy đi ngoáy lại rồi mới thở dài bước ra.

Ông bị đưa vào nhà thương điên ở Vienne. Đồng thời với bệnh điên, ông mắc thêm bệnh sốt y như sốt sản hậu. Ngày 13/8/1865, ông tắt nghỉ. Câu nói cuối cùng của ông là: “Tôi sẽ chiến đấu hoài, không ngừng đâu. Không khi nào”.

Cái chết của ông kéo thêm cái chết của cậu con trai Bela. Cậu rất kính mến cha, ủ rũ trong mấy năm, thất vọng vì thuyết của cha không được công nhận, tự tử hồi hai mươi sáu tuổi.

14 năm sau sau cái chết của ông, nhà bác học Pasteur mới tìm kiếm ra được vi trùng Streptocoque trong máu bệnh nhân và lúc đó người ta mới nhận lời tiên tri của Semmelweis là đúng.

Nhưng cũng phải đợi thêm 11 năm nữa, nghĩa là vào khoảng năm 1890, lớp bác sĩ già, thủ cựu chết hết, phương pháp phòng độc của Semmelweis mới lan dần và phổ biến.

(Lược trích từ bài viết Ignace Philippe Semmelweis - Một người chết để cho người khác sống, Gương hi sinh, Tác giả Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn hóa thông tin, 2001)