12 triệu tấn than cho "thổ phỉ" đào (I)

- Thuộc phần cuối của vỉa than Đông Triều (Quảng Ninh), huyện Chí Linh (Hải Dương) có trữ lượng than tới 12 triệu tấn. Từ nhiều năm nay, việc khai thác trái phép than tại đây diễn ra rầm rộ, ngang nhiên như ngày hội.

LTS: Chính phủ dự báo từ năm 2013, Việt Nam phải nhập khẩu than mới đủ nhu cầu tiêu dùng trong nước. Năm 2009, nhu cầu than trong nước chưa đầy 20 triệu tấn, nhưng vào năm 2015, nhu cầu vọt lên tới 90 triệu tấn. Trong khi nỗ lực giảm xuất khẩu than, chống xuất lậu qua đường tiểu ngạch còn chưa được thực hiện rốt ráo thì ngay trong nước, rất nhiều điểm mỏ đang tiếp tục "chảy máu vàng đen".

Phóng viên Bee đã trực tiếp xâm nhập hàng loạt lò than thổ phỉ ở Chí Linh (Hải Dương) đang được khai thác ngang nhiên giữa những cánh đồng, cạnh khu dân cư, để thấy được tình trạng phổ biến và kéo dài một cách khó hiểu ở nơi đây. Chúng tôi xin đăng loạt bài "12 triệu tấn than thổ phỉ đào" để đặt ra câu hỏi: Chống chảy máu than ở ngay nội địa nước nhà hay ngoài cửa khẩu?

Các mỏ than thổ phỉ này chủ yếu tập trung tại các xã Văn Đức, An Lạc và Thái Học thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, với nhiều bãi tập kết vận chuyển cả bằng đường bộ, lẫn đường sông. Trong đó lớn nhất là bãi tập kết tại thôn Kênh Mai II (xã Văn Đức), từ đây than khai thác trái phép được chuyển lên tàu đưa đi tiêu thụ. 

Cứ giữa đồng, sát đường lớn mà đào!

Mất gần 30 phút đi xe máy từ thị trấn Sao Đỏ (huyện Chí Linh, Hải Dương), chúng tôi đến khu than thổ phỉ hoạt động mạnh tại thôn Trại Nẻ, xã An Lạc. Điều đầu tiên dễ nhận thấy khi tới đây, là những con đường bị băm nát bởi đội xe công nông và xe tải nhẹ chở than.

Cứ một lúc lại có một chiếc xe không biển số chất đầy than chạy qua, để lại đằng sau làn bụi đen xì, mịt mù che khuất cả tầm nhìn người đi đường. Chúng tôi phải dừng xe sát vào lề đường, để tránh và đợi bụi tan hết mới dám đi tiếp.

Chẳng phải khó khăn tìm kiếm gì, những hầm than bất ngờ xuất hiện khiến chúng tôi phải ngỡ ngàng. Tiếng là than thổ phỉ, nhưng việc đào lò, lấy than ở đây diễn ra lộ liễu, không phải nằm trong rừng sâu, xa khu dân cư… mà sát bên đường, giữa cánh đồng và sát nhà dân!

Khai thác than giữa cánh đồng

Tại những ụ đất đen nhô lên giữa cánh đồng, một vài công nhân đang hì hục bê thùng than lấy lên từ dưới lòng đất, số khác xúc than từ bãi lên những chiếc xe phủ một lớp bụi than đen ngòm.

Khu “công trường” này chỉ khoảng 200m², nhưng có tới 5 lò đang hoạt động. Từng thùng  "vàng đen" ùn ùn đưa lên khỏi lòng đất, đắp thành từng đống, rồi chất lên xe công nông chở đi.

Bên cạnh công trường là một vài cái lán làm chỗ ăn ngủ cho thợ, mái che bạt xanh, sang hơn một chút có cái mái che bằng tôn.

Lán được dựng bởi 4 bức vách bằng cót, cửa sổ cũng như cửa ra vào đều không có cánh, từ ngoài có thể nhìn thấu. Bên trong chỉ có vài vật dụng lặt vặt, như ít bộ quần áo lao động móc trên vách, chiếc giường làm bằng những thanh gỗ chống lò kê ở một góc…, diện tích của những căn lán không quá 10m².

"Ở đây không tuyển người lạ"

Thấy có người lạ đến, họ dừng tay đưa mắt nhìn với vẻ dò xét. Đang ngạc nhiên với cảnh tượng trước mắt, bỗng từ trong lán dựng cạnh lối vào khu lò, một thanh niên thân hình vạm vỡ, đầu cắt  cua trọc lốc, cổ đeo vòng bạc to như sợi dây thừng bước ra, nhìn chúng tôi một lượt từ đầu đến chân, rồi hỏi cộc lốc: “Đến đây có việc gì?”. 

Chưa kịp trình bày nguyện vọng tìm việc làm, anh ta đã chặn ngang: “Ở đây không tuyển người lạ, đi chỗ khác tìm”. Thử cố gắng van nài, trình bày cơ sự theo kịch bản chuẩn bị từ trước, nhờ anh ta giúp đỡ.

Chúng tôi nhanh chóng bị thất bại, mặt vẫn không chuyển sắc, anh ta kết thúc câu chuyện:

- “M.K, nói nhiều quá, có lượn đi không thì bảo…?”. Chúng tôi đành lên xe rẽ sang một con đường bụi than mù mịt khác.

Các lò chạy liên tiếp trên lưng đồi

Đi chưa được 1km, chúng tôi đã bắt gặp một điểm khai thác khác, với 2 điểm lò cách nhau khoảng 10m. Đến nói chuyện với mấy công nhân đang ngồi sưởi ấm bên đống lửa ngay cạnh cửa lò than, lần này cũng không tránh khỏi những cái nhìn sắc lẹm của nhóm. 

Thái độ cảnh giác, gần như không muốn tiếp xúc với người lạ, khi nói ý định đến đây tìm việc làm, nhóm công nhân này thành thật: “Người thì lò nào cũng thiếu, nhưng phải là người đã từng làm than, biết việc. Còn người chưa từng làm than thì không chủ nào nhận. Trừ khi có người đang làm ở đây đồng ý cho đi theo học nghề, may ra còn được”.

Ngỏ ý muốn làm người nấu ăn, hoặc làm việc vặt, thì được biết “những việc đấy chỉ dành cho phụ nữ thôi, họ mới biết đi chợ, nấu ăn, “ở lại cùng” anh em thợ, chứ chú con trai ai nhận làm gì…”.

Câu chuyện của chúng tôi với anh em thợ đang tiếp tục, thì bị một hồi chuông reo cắt ngang. Họ vội đứng lên tiến về cửa lò, người điều khiển máy tời, người đứng ở cửa lò đón thùng than được máy tời từ dưới lên, người còn lại đi khuân mấy khúc gỗ chống lò để ngay bên cạnh.

Cuối cùng, chúng tôi phải nhờ anh X ra mặt xin việc giúp. Anh X đã có kinh nghiệm làm công nhân ở đây hơn 10 năm, hiện đã lên chức “kỹ sư” chống lò (công nhân có nhiệm vụ chèn, chống hầm lò – PV). Hiện anh đang làm cho một ông trùm thổ phỉ tại xã Văn Đức – điểm nóng nhất về khai thác than trái phép tại huyện Chí Linh. 

Khi biết chúng tôi muốn trực tiếp xuống hầm lò để tìm hiểu, anh X đồng ý giúp, với lời dặn: “Công nhân ở đây đa phần là người địa phương, thậm chí còn là anh em họ hàng của nhau, nên mọi việc phải tuyệt đối cẩn thận và bí mật.

Đã xác định vào đây làm thì tính mạng xem như phó mặc cho trời, nên chúng nó chẳng ngán gì. Khi nắm đủ thông tin thì xin nghỉ việc với lý do không đủ sức làm, rồi rút thật nhanh và gọn, phần còn lại để anh lo”.

Sau khi nhắc nhở xong, anh X lấy điện thoại gọi cho ông chủ lò tên N.V.H, chỉ 5 phút sau chúng tôi đã được nhận vào làm, với hợp đồng “suông”: Quần áo bảo hộ các kiểu phải tự lo, thích mặc sao tùy ý, phương tiện làm việc chủ lo. Làm vào ca tối cùng một nhóm công nhân 5 người, lương được tính theo sản phẩm. Nếu chất lượng than tốt (lượng nhiệt từ 5.000 đến 6.000 độ C - PV) được trả 80 ngàn/khối, chia đều cho các thành viên trong ca.

Từng đôi lên mặt đất

Ngay trong ngày xin được việc, chúng tôi chuyển đến lán ở cùng với anh em công nhận. Nơi ở là căn nhà từ lâu bị bỏ hoang, tường rêu đã bám xanh và xuất hiện nhiều vết nứt, mái nhà nhiều chỗ có ánh nắng xuyên qua. 

Phần còn nguyên vẹn nhất của ngôi nhà được dùng kê giường ngủ, được xếp từ những thanh gỗ chống lò, khung là 4 khúc gỗ to đường kính khoảng 20cm, phản giường là những khúc gỗ đường kính khoảng 3, 4cm xếp sát nhau, trên trải lớp chiếu mỏng, vài chiếc chăn bông cũ…

Vài bộ quần áo lao động đã sờn màu treo sơ sài trên tường, khắp nhà là những cuốc xẻng, dây điện… phục vụ khai thác than. Giá trị nhất trong phòng là chiếc tivi, đầu đĩa dùng cho thợ giải trí lúc hết ca.

Nơi ở của dân đào than

Người đầu bếp thuộc biên chế của nhóm công nhân làm ca ngày, được cắt cử ra làm đầu bếp. Bữa ăn tuy không cầu kỳ, nhưng đủ chất, có tôm kho, bí hầm xương. Anh đầu bếp tên T cho biết “phải ăn thế này mới đủ sức làm việc”.

Bỏ túi đồ vào một góc, tôi xin phép T được đi thăm một vòng quanh lò. Lò than tôi sẽ làm việc nằm giữa cánh đồng đã bỏ hoang nhiều năm, cói mọc cao lút đầu gối. Cách đó vài trăm mét là miệng lò khác đã ngừng hoạt động. Còn xa hơn, trên lưng chừng đồi là những lò khác đang hoạt động hết công suất, tiếng máy móc gầm rú suốt cả ngày.

Đúng 6 giờ chiều, một hồi chuông dài vang lên, những thùng than cuối cùng của ca làm việc đã được tời lên. Thùng được thả xuống, rồi kéo lên với 2 người đứng trong, cứ từng đôi một lên dần mặt đất.

Những khuôn mặt nhem nhuốc, tay chân, quần báo phủ một lớp than đen ngòm, chẳng thể phân biệt nổi tuổi tác của từng người. Tất cả chỉ có một điểm chung, đó là sự mệt mỏi, ánh mắt mờ đỏ chỉ chực sập xuống chìm vào giấc ngủ.

“Hôm nay đào được 10 khối rưỡi” anh lái tời, kiêm ghi sổ sách thống kê cho chủ lò thông báo. Một thoáng nụ cười hiện lên trên nét mặt mệt mỏi của nhóm công nhân. Rồi họ thu dọn đồ nghề xếp sang bên để ca sau dùng tiếp, kết thúc một ngày làm việc của mình.

 

Từ năm 2008 đến nay, tình hình khai thác, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ than trái phép ở huyện Chí Linh, Hải Dương vẫn diễn ra hết sức phức tạp, với 35 lò khai thác than trái phép đang hoạt động. Huyện Chí Linh hiện có mỏ than Cổ Kênh thuộc 3 xã An Lạc, Văn Đức và Thái Học, với diện tích chứa than còn khoảng 500 ha, gồm 16 vỉa than phân bố chủ yếu trong vùng đồi rừng, nằm sâu trong lòng đất tới độ sâu âm 300 m, tổng trữ lượng ước tính 12 triệu tấn. (TTXVN)

Kỳ tới: Nín thở vào hầm than thổ phỉ sâu 300m

• L.Việt  – X.Trung – X.Tiến  – D.Hưng