Khi tăng giá họ cũng khôn khéo lắm

- Đồng loạt ngay từ đầu năm nay các mặt hàng thiết yếu là điện và nước sẽ tăng giá. Xăng dầu cũng vừa tăng giá. Giữa tăng giá và kìm giữ lạm phát đúng với chỉ tiêu mà Chính phủ đã đề ra cũng như đảm bảo được đời sống của người dân là một vấn đề hết sức quan trọng. Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đã trò chuyện với KH&ĐS về vấn đề này.

Tôi thấy ái ngại cho người nghèo

Việc các doanh nghiệp xăng dầu vừa tăng giá có ảnh hưởng gì đến cuộc sống của bà không?

Có chứ. Tôi cũng phải đi lại, ăn uống như những người khác. Xăng tăng giá cũng đồng nghĩa với việc nhiều mặt hàng khác sẽ tăng theo. Nhưng tôi thực sự thấy ái ngại cho người nghèo, người nông dân. Họ chính là những người bị ảnh hưởng nhiều nhất.

 

Tôi thực sự thấy ái ngại cho người nghèo, người nông dân. Họ chính là những người bị ảnh hưởng nhiều nhất.

 

Sao bà không "góp ý" để giá xăng dầu không tăng, không ảnh hưởng đến người nghèo?

Ngay từ khi Nhà nước cho họ cơ chế tự điều chỉnh giá xăng dầu theo giá của thế giới tôi đã nhận thấy bất cập. Hậu quả là từ đó đến nay họ tăng thì nhiều giảm thì ít. Khi tăng thì thường tăng tương ứng hoặc cao hơn mức tăng thế giới nhưng khi giảm thì không bằng.

Mặc dù Nhà nước chỉ cho phép tăng trong một ngưỡng nhất định đối với mỗi lần tăng, thế nhưng các doanh nghiệp này đã khôn khéo lách luật bằng cách mật độ tăng dày hơn. Kết quả là họ vẫn tăng và giảm giá theo ý muốn của họ.

Vậy theo bà phải làm thế nào để họ không "tăng nhiều, giảm ít" nữa?

Nguyên nhân là do thiếu yếu tố cạnh tranh thực sự. Mặc dù đã có 11 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu nhưng chỉ riêng Tổng Công ty Xăng dầu đã chiếm tới hơn 60% thị phần.

Trong khi đó theo quy định thì một doanh nghiệp chỉ cần nắm trên 35% thị phần đã là chi phối. Chỉ cần Tổng Công ty này tăng hoặc giảm thì các đơn vị khác cũng phải chạy theo. Do vậy mà chưa thể coi thị trường xăng dầu Việt Nam là thị trường cạnh tranh thực sự.

Cơ chế chính sách chưa hợp lý

Theo bà thì các nhà quản lý có biết điều này không?

Có chứ!

Vậy tại sao họ vẫn cứ để tình trạng này kéo dài?

Thực tế là Nhà nước có tạo cơ chế để cho các doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực xăng dầu nhằm xây dựng thị trường thực sự cạnh tranh, nhưng cơ chế này chưa đủ hấp dẫn để các doanh nghiệp mạnh muốn tham gia.

Vậy có thể kết luận là thị trường xăng dầu hiện nay chỉ mang tính cạnh tranh hình thức?

Cũng khó để nói như thế.

Vậy người tiêu dùng có nên chấp nhận thực tế có phần nghiệt ngã  này không?

Tạm thời thì vẫn phải chấp nhận. Nhưng về mặt lâu dài và thường xuyên thì nên có ý kiến khi thấy bất hợp lý.

Vậy điểm mấu chốt nằm ở chỗ cơ chế chính sách?

Đúng. Nhà nước không bao giờ chủ trương làm thế. Chỉ là cơ chế chính sách chưa hợp lý.

Tôi cho rằng việc tạo ra một cơ chế thực sự cạnh tranh cho thị trường xăng dầu là nằm trong khả năng quản lý, điều hành... Do vậy để người dân phải sử dụng giá xăng dầu không hợp lý là lỗi do các nhà quản lý.

Đúng là như vậy. Nhưng đó không phải là mong muốn mà chỉ là chưa thực hiện được.

Nếu nói như vậy thì bà có bao giờ đặt dấu hỏi về năng lực điều hành, năng lực quản lý của những nhà quản lý liên quan đến lĩnh vực xăng dầu không?

Tôi cho rằng tư duy của đội ngũ một số nhà quản lý về kinh tế chưa thực sự tự tin. Họ sợ thả nổi một số lĩnh vực vào cơ chế thị trường sẽ mất kiểm soát và không quản lý được. Nhưng chính điều đó thể hiện năng lực quản lý kém. Cái gì không quản lý được thì cấm.

Ngành da giầy, dệt may, thủy sản đều đã mở cửa và hội nhập nhưng chúng ta vẫn quản lý được. Vậy tại sao những ngành khác hay cụ thể là ngành xăng dầu lại không làm được?

Sẽ khó khăn hơn trong việc kiềm chế lạm phát

Ngoài việc xăng tăng giá thì theo lộ trình trong năm nay sẽ tăng cả giá điện và nước. Theo bà thì việc tăng giá những mặt hàng đặc biệt này vào thời điểm hiện nay có hợp lý không?

Đương nhiên người tiêu dùng sẽ phải chịu một mức giá cao hơn. Với những người giàu thì có thể việc tăng này không ảnh hưởng bao nhiêu, nhưng với những người nghèo thì điều đó sẽ làm cho bát cơm của họ bị vơi đi.

Trong 2 năm qua thu nhập thực tế của người dân đã bị giảm do lạm phát. Sự tăng giá lần này sẽ làm tăng thêm gánh nặng cho người dân trong hoàn cảnh người ta đang khó khăn. Khó khăn chồng chất khó khăn.

Theo nhận định của bà thì việc tăng giá này có kéo theo sự tăng giá của hầu hết các mặt hàng khác?

Có thể sẽ có một đợt tăng giá khác trong năm nay. Ngay kể cả đối với các mặt hàng không bị ảnh hưởng có thể họ cũng té nước theo mưa. Kết quả là sẽ hình thành một mặt bằng giá cao hơn. Các doanh nghiệp Việt Nam vì thế mà cũng kém cạnh tranh hơn trên thế giới do giá bán cao.

Vậy với động thái tăng giá này, bà cho rằng chúng ta có kiểm soát được lạm phát ở mức dưới  7%?

Tôi nghĩ là rất khó. Các chính trị gia thì đều hứa sẽ cố gắng để kiểm soát được. Nhưng các chuyên gia về kinh tế thì chưa thực sự tin tưởng lắm.
 

Nhà nước chỉ cho phép tăng trong một ngưỡng nhất định đối với mỗi lần tăng, thế nhưng nhiều doanh nghiệp đã khôn khéo lách luật bằng cách mật độ tăng dày hơn.

 

Nên để thị trường cạnh tranh tự do

Theo bà thì sau đợt tăng này các mặt hàng xăng dầu, điện nước... sẽ tăng giá nữa không và có biện pháp nào để kiềm chế?

Đối với xăng dầu thì không thể dự đoán vì chúng ta phải nhập khẩu. Tăng hay giảm phụ thuộc vào giá chung của thế giới. Còn đối với điện và nước thì tôi nghĩ trong thời gian dài nữa cũng sẽ không có tăng giá.

Để kiềm chế giá những mặt hàng này tốt nhất là mở cửa để trở thành thị trường cạnh tranh tự do. Bài học rõ là trong ngành viễn thông trước đây. Khi có một doanh nghiệp đủ mạnh như Viettel tham gia vào thị trường, lập tức giá viễn thông giảm xuống đáng kể.

Trở lại với vấn đề về quản lý. Theo cá nhân bà thì cung cách quản lý chưa chuyên nghiệp và bị động có trách nhiệm của các nhà quản lý. Nhưng họ cho rằng, tình hình chung là vậy và họ đâu có muốn thế. Chúng ta có quyền trách họ không ?

Rõ ràng chúng ta có quyền trách. Đó chính là một số những nhà quản lý, đại biểu quốc hội, đại biểu hội đồng nhân dân... có trách nhiệm trong vấn đề này. Họ được dân tin tưởng và bầu, nhưng người dân có quyền bầu cử mà lại không có quyền bãi miễn. Theo tôi, những người được bầu nếu không đáp ứng được niềm tin của người dân thì nên xin nghỉ.

Vâng. Xin cảm ơn bà đã trò chuyện cùng chúng tôi.

 

Chuyên gia kinh tế cao cấp Phạm Chi Lan nguyên là thành viên tổ tư vấn của Thủ tướng Chính phủ. Bà tốt nghiệp đại học chuyên ngành kinh tế đối ngoại và hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu kinh tế vĩ mô. Bà nguyên là phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS).

Nguyên Thuỷ (Thực hiện)