Người sở hữu điệu quan họ cổ độc nhất

- Đã bước sang cái tuổi thất thập cổ lai hy nhưng nghệ nhân quan họ Nguyễn Thị Bàn (làng Diềm, xã Hòa Long, TP. Bắc Ninh) vẫn còn tinh nhanh lắm. Giọng nói của cụ vẫn còn hào sảng. Đặc biệt, giọng hát quan họ của cụ vẫn vang, rền, nền, nẩy. Cụ là người duy nhất còn giữ điệu quan họ cổ độc nhất vô nhị của làng - Điệu Hừ La.
   
Quan họ khó chơi nhất là điệu Hừ La
 
 Khi biết chúng tôi về tìm hiểu làn điệu quan họ cổ, cụ Bàn hồ hởi cho biết: Hát quan họ có lề có lối, có luật nghiêm cân. Một canh hát phải hát đủ 5 điệu: La Rằng, Kim loan, Gió mát, Cây gạo, Tiên sa rồi mới sang các điệu khác. Do ít được sử dụng và khó hát cho nên nhiều điệu cổ đang dần mai một, rơi vãi.

Điệu quan họ khó chơi nhất là điệu Hừ La ngày nay không thấy ở đâu hát nữa. Nhưng nói điệu Hừ La đã mất, không còn ai chơi được như nhiều người vẫn nghĩ là sai, cụ Bàn khẳng định với chúng tôi như vậy.

Dứt lời cụ hát thử cho chúng tôi nghe điệu Hừ La: “Hừ là hừ la a la em hỡi hà, ơi hội hừ… hời la ứ hừ… Mấy khi vui vẻ thế này, vui tày đám hỏi đốt cây nhang trầm, lòng yêu yêu vụng nhớ thầm, điêu đô lăn xe, yêu ai thì quyết chớ nghe ai dèm…”.

 

Cụ Nguyễn Thị Bàn - nghệ nhân quan họ được Bắc Ninh vinh danh năm 2010

Cụ Bàn sinh ra trong một gia đình cả họ nội, ngoại đều hát quan họ. Bà ngoại của bà là nghệ nhân quan họ nức tiếng của làng. Ngày còn bé theo bà đi nghe hát, bà mê mẩn hết cả người, cứ đứng ngoài học lỏm.

Vốn thông minh, trời phú giọng hát, năm 15 tuổi, mặc dù tuổi bé hơn nhiều người nhưng bà đã thành lập được một bọn quan họ gồm 8 người.

Những năm kháng chiến chống Pháp, bà tham gia đội du kích của xã. Cứ hễ lúc nào rảnh, không làm nhiệm vụ là bà và mọi người lại hát quan họ. Chính lòng đam mê quan họ của những người như bà đã giúp quan họ vẫn được duy trì trong chiến tranh.

Đến năm 1990 khi chính quyền tập hợp các bọn trong làng thành một đội quan họ thì bà được bầu làm chủ nhiệm. Từ đó đến nay bà vẫn làm nhiệm vụ truyền dạy quan họ cổ cho các thế hệ trong làng. Năm nào bà cũng tham gia các cuộc thi hát quan họ và đạt giải cao.

Khắc khoải “giữ nghề”

Cụ Bàn cho biết: "Hát quan họ đúng lề lối như thời chúng tôi phải hát Hừ La trước, La Rằng sau, tiếp đến các giọng khác. Nhưng điệu Hừ La khó quá nên chuyển sang hát La Rằng đầu tiên trong canh hát. Điệu Hừ La sở dĩ khó hát vì nó lắm lối, nhiều đường, láy lắt liên tục.

Thuở con gái, hễ khi các cụ trong làng dạy đến Hừ La chúng tôi toàn trốn học. Đọc văn bản Hừ La thì dễ, nhiều người thuộc, nhưng giọng nó lại khác với các giọng khác, rất thô, khô không khốc nên khi diễn xướng ít ai thành công".

 

Lớp trẻ ở làng Diềm không ai biết đến điệu Hừ La

Tôi gạn hỏi bà “Vậy hiện tại còn bao nhiêu người trong làng hát được Hừ La?”, bà trầm ngâm kể lại: “Thế hệ trước chúng tôi có 3 nghệ nhân hát được Hừ La, nhưng đều đã cao tuổi. Tôi lo sợ một ngày các cụ ra đi sẽ mang theo điệu hát quý nên đã quyết tâm học cho bằng được. Ngày nào tôi cũng đến hỏi và nghe 1 người, lúc thì cả 3 người hát điệu Hừ La. Tôi chăm chú ghi rõ từng lời, thẩm hết từng đoạn láy lắt mà các cụ dạy”.

Nói đến đây bà bùi ngùi: “Ba người thầy truyền dạy tôi điệu Hừ La nay đã không còn nữa, mới đây nhất là cụ Sành cũng đã mất, tôi thương nhớ các cụ bao nhiêu lại tự dặn lòng phải giữ bằng được điệu Hừ La, không để nó thất truyền. Ở làng Diềm, bây giờ chỉ còn mỗi mình tôi là hát được Hừ La”.

Thế nhưng hát Hừ La phải có đôi, trong khi cả làng không ai muốn học, vì khó một phần nhưng không nơi đâu người ta chơi nữa. Bà kể, mới năm nào Thúy Cải về học với bà nhưng vẫn chưa đúng với lối chơi của giọng Hừ La mà bà nghe và học từ các cụ. Nhiều nhà nghiên cứu, nhạc sỹ đã tìm đến bà xin ghi âm giọng Hừ La như nhạc sỹ Đức Miêng; Đoàn nhạc sỹ TP. Hồ Chí Minh…

Ở cái tuổi thất thập, cụ Bàn đang giữ điệu hát cổ “độc nhất” của làng, thế nhưng bà vẫn luôn khắc khoải không biết ai sẽ nối tiếp giữ lửa điệu Hừ La. Nói rồi bà nhìn xa xăm, trầm ngâm suy nghĩ.

 

Quan họ Bắc Ninh có khoảng 400 làn điệu, trong đó khoảng 200 làn điệu thuộc “hàng độc”. Làng Diềm là nơi duy nhất còn lưu giữ nhiều điệu hát và phong cách diễn xướng cổ. Tuy nhiên theo thời gian các làn điệu quan họ cổ đang dần mai một.

 

 
Phạm Kiên