Tư duy tiềm thức có tồn tại không?

- Một cuộc nghiên cứu mới đây chứng minh rằng, suy nghĩ trong tiềm thức không giúp chúng ta có được một quyết định tốt hơn khi đối mặt với sự lựa chọn khó khăn.

Tư duy tiềm thức có đóng vai trò lớn khi chúng ta phải quyết định một việc gì đó hay không?  Năm 2006, cuộc nghiên cứu của Ap Dijksterhuis và đồng nghiệp tại Đại học Amsterdam (Hà Lan) đã kết luận là có. 

Tư duy tiềm thức giúp nhóm 2 chọn được xe tốt hơn. (New Scientists)

Họ đã cho 2 nhóm tình nguyện viên xem dữ liệu của một loạt xe hơi trên màn ảnh. Nhóm thứ nhất được yêu cầu suy nghĩ kỹ để chọn ra chiếc xe hơi tốt nhất, trong khi nhóm còn lại sẽ chơi trò hoán đổi mẫu tự (anagrams) - một kỹ thuật làm ngắt quãng dòng suy nghĩ để tạo điều kiện cho người chơi xử lý dữ liệu trong tiềm thức. 

Kết quả cho thấy nhóm thứ hai đã thành công hơn nhóm kia trong việc chọn được những chiếc xe có các thuộc tính tốt nhất. Do đó, các nhà nghiên cứu đã kết luận rằng cách tốt nhất là dùng tư duy tiềm thức để quyết định những sự chọn lựa mang tính phức tạp.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây đã nghi ngờ kết luận trên. Họ cho rằng các tình nguyện viên đã có quyết định ngay khi xem dữ liệu, dựa vào bản năng tức thời của chính mình. Những người trong nhóm nhóm thứ hai chỉ đơn giản nhớ lại quyết định ban đầu của họ khi được yêu cầu chọn lựa. Nhưng những người trong nhóm "suy nghĩ" đã xem xét lại ấn tượng ban đầu của mình trong khi các chi tiết về những chiếc xe đã phai mờ trong tâm trí họ, khiến họ có sự chọn lựa tệ hơn.

"Điều mà Dijksterhuis đã không để ý đến là mọi người có lẽ đã quyết định sự chọn lựa của họ ngay lúc đầu, khi họ biết về những chiếc xe, chứ không phải sau khi họ suy nghĩ hay chơi trò hoán đổi mẫu tự", nhà tâm lý học Daniel Lassiter thuộc Đại học Ohio ở Hạt Athens (Mỹ) nói.

Để kiểm tra lại giả thuyết này, Lassiter và đồng nghiệp đã lập lại thí nghiệm của Dijksterhuis với một chút thay đổi như sau: Họ đề nghị tình nguyện viên ở cả hai nhóm ghi nhớ các thuộc tính của xe hơi khi đang xem dữ liệu về chúng. Thay đổi nhỏ này đã gây ra sự khác biệt lớn. Nhóm dùng thời gian để suy nghĩ đã có những sự chọn lựa tốt hơn so với nhóm chơi anagrams.

Lassiter tuyên bố đây là bằng chứng mạnh mẽ để phản bác ý kiến cho rằng sự suy nghĩ cân nhắc trong tiềm thức tốt hơn là quyết định một cách có ý thức. Ông thậm chí nghi ngờ sự tồn tại của tư duy tiềm thức.

Dijksterhuis vẫn duy trì ý kiến rằng tư duy tiềm thức vốn hiện hữu. Ông cũng dự định sẽ công bố thêm các thí nghiệm khác cho thấy các quyết định hình thành sau một giai đoạn nghĩ suy trong tiềm thức sẽ tốt hơn các quyết định chỉ dựa vào ấn tượng ban đầu.

• Thanh Hồng (New Scientist)